Zostań przyjacielem cerkiew.pl
Wspomnienie świętego Nikifora Milczącego
(4/17 maja)
Św. Nikifor pochodził z Italii i nawrócił się na prawosławie, porzucił swoją ojczyznę oraz rodzinę z miłości do prawdy i udał się do Bizancjum. Po kompromisach unijnych z Kościołem łacińskim, podpisanych podczas soboru w Lyonie (1274) przez cesarza Michała VIII Paleologa, św. Nikifora zesłano. Możliwe, że wtedy napisał traktat O pochodzeniu Ducha Świętego.
Pragnąc wyznawać prawdziwą wiarę nie tylko słowami i w traktatach, lecz także całym życiem, Nikifor został mnichem na Atosie, w ognisku cnót i miejscu przejścia z ziemi do Nieba. Przez wiele lat pokornie słuchał starców i osiągnął podstawy świętego milczenia, nauki wszystkich nauk. Założył maleńką wspólnotę na dalekich zboczach Atosu, gdzie podstawową część życia poświęcano poskramianiu zamysłów i modlitwie wewnętrznej.
W celu przygotowania uczniów do walki z mocami ciemności, św. Nikifor napisał antologię z fragmentami żywotów i dzieł świętych ojców pod tytułem O trzeźwości i chronieniu serca. Zauważył jednak, że wielu początkujących uczniów w żaden sposób nie może okiełznać niestałości umysłu i modlić się bez rozproszeń. Wtedy zaproponował im prosty i dostępny sposób znalezienia miejsca serca i w nim z uwagą wspominać błogosławione imię Jezusa Chrystusa.
„Wy, którzy pragniecie polepszyć pobożne Boże oświecenie Zbawiciela naszego Jezusa Chrystusa, którzy poszukujecie, jak przyjąć do serca zmysłowo nadniebiański ogień (…), którzy chcecie świadomie i doświadczalnie poznać i przyjąć będące w was królestwo Boże, przyjdźcie, a ja ogłoszę wam naukę (…) lub lepiej metodę, bez pracy i potu wprowadzającą działającego według niej do przystani beznamiętności i wybawiającą go z lęku przed zachwytem lub upadkiem z powodu beznamiętności i wybawiającą go z lęku przed zachwytem lub upadkiem z powodu zakusów biesów (…). Inaczej bowiem nie można pogodzić się z Bogiem i zjednoczyć z Nim, jeśli najpierw nie zwrócimy się do siebie samych, na ile jest to w naszej mocy, nie wejdziemy w samych siebie, odchodząc (…) od światowego zamętu i marności trosk, przywykając bez przerwy zwracać uwagę na będące w nas królestwo Boże”.
Przed omówieniem tej metody św. Nikifor radzi uczniom prowadzić spokojne życie, dalekie od wszelkich trosk, i trwać w pokoju ze wszystkimi. Następnie przechodzi do przedstawienia samej metody.
Należy wejść do celi i siąść w kącie. Potem skoncentrować swój umysł i przez oddech wprowadzić go do serca. Początkowo to ćwiczenie może wydać się trudne i nudne, gdyż niestały umysł buntuje się przeciwko takim rygorom. Z czasem jednak poczuje on nieopisaną radość, gdy przy każdym oddechu powraca do samego ogniska duszy, „jak pewien mąż, będący daleko od domu, gdy powróci, sam siebie nie rozumie z powodu radości, że znowu zobaczył się z dziećmi i żoną”. Czy umysł jest sprowadzony do serca lub tylko koncentruje swoją uwagę na oddechu, umysł nie powinien pozostawać bez działania, lecz powinien odpędzać wszystkie myśli i nie przestawać powtarzać wewnątrz siebie: Panie Jezu Chryste, zmiłuj się nade mną grzesznym!
Opierając się na własnym doświadczeniu, Nikifor zapewnia, że takie działanie w nieunikniony sposób otworzy każdemu miejsce serca. „Przyjdzie do Ciebie, przy twoim wielkim pragnieniu i słodkiej uwadze, cały chór cnót: miłość, radość, pokój i pozostałe, ze względu na które potem każda twoja prośba będzie spełniona w Chrystusie Jezusie, Panu naszym”.
Taka jest słynna metoda modlitwy hezychastów, która została w pełni przyjęta przez tych, którzy miłują modlitwę, i wywołała tak silny sprzeciw ze strony racjonalistów i zwolenników pozornego chrześcijańskiego życia.
Wśród uczniów św. Nikifora był św. Teoliptos z Filadelfii (1250-1322), usunięty z Atosu za wyznawanie prawosławia. Św. Nikifor nauczył Teoliptosa modlitwy Jezusowej, a ten przekazał naukę św. Grzegorzowi Palamasowi (14 listopada). Św. Grzegorz dał tej nauce teologiczne uzasadnienie i pokazał fundamentalne znaczenie modlitwy Jezusowej dla duchowości prawosławnej[1].
Św. Nikifor dożył głębokiej starości. Napisał dla swoich uczniów Testament, w którym radzi chronić w czystości wiarę w Trójcę Świętą. Święty zmarł w pokoju w 1300 r.
[1] Podstawowe dane biograficzne o św. Nikiforze podaje św. Grzegorz Palamas, Triady w obronie hezychastów, II, 2, 2.
Za: Synaksarion. Maj, Wydawnictwo „Bratczyk”, Hajnówka 2014, s. 61-63.