Zostań przyjacielem cerkiew.pl
Ikona Matki Bożej z Kazania (ros. Kazanskaja) należy do najbardziej popularnych na Rusi i obdarzonych największą czcią ikon Bogarodzicy. Szczególnym kultem otaczali ją władcy z dynastii Romanowych.
Cudowne objawienie tej ikony mieszkańcom Kazania miało miejsce 8 lipca 1579 roku. Po ogromnym pożarze miasta, dziewięcioletniej córce pewnego kupca - Matronie, ukazała się we śnie Matka Boża i wskazała miejsce, gdzie ukryta była Jej ikona jeszcze od czasów, gdy Ruś znajdowała się pod jarzmem tatarskim. Ikonę odnaleziono w popiołach spalonego domu strzelca Daniela. Była bardzo piękna i lśniła świeżością kolorów. Ikonę uroczyście przeniesiono do miejscowej cerkwi św. Mikołaja, proboszczem której był o. Hermogen, przyszły patriarcha moskiewski i całej Rusi. W 1594 r. będąc metropolitą kazańskim, sporządził on opis objawienia i cudów dokonanych przed Kazańską ikoną. Jeszcze w roku objawienia sporządzono jej kopię i odesłano do Moskwy carowi Iwanowi IV Groźnemu.
Na miejscu objawienia ikony car rozkazał zbudować żeński monaster i przenieść do niego cudowną ikonę. Pierwszymi mniszkami monasteru zostały Matrona i jej matka. W 1594 r. na polecenie cara Fiodora Iwanowicza, wzniesiono tu duży sobór Kazańskiej ikony Matki Bożej, który rok później został poświęcony przez metropolitę Hermogena. Monaster był hojnie obdarowywany przez władców. Również ikonę udekorowano wspaniałymi darami: złotem i kamieniami szlachetnymi. Dwa wieki później caryca Katarzyna II (1762-1796) ofiarowała ikonie nową ryzę główną ozdobą której była jej własna brylantowa korona. W latach 1798-1808 na miejscu starego wzniesiono nowy, jeszcze piękniejszy sobór. Został on zburzony, podobnie jak sam monaster, w latach 30. XX wieku. Jednak w tym czasie Kazańskiej ikony w soborze już nie było.
Nocą z 28 na 29 czerwca 1904 r. kilku świętokradców, na czele z niejakim W. Stojanem-Czajkinem, włamało się do soboru. Przyciągnęły ich kosztowne ozdoby ryzy ikony. Gdy zostali aresztowani, nie było już przy nich ani samej cudownej ikony, ani jej ryzy. Główny winowajca zapewnił, że ryzę rozpiłowano na części i sprzedano jubilerom, a samą ikonę wrzucono do pieca, aby sprawdzić czy rzeczywiście jest cudowna i nie spłonie. Miało to mieć miejsce w domu kupca Szewlagina. Istnieje wersja mówiąca o tym, że w rzeczywistości Szewlagin po rewolucji 1917 r. wyjechał do Anglii i tam sprzedał ikonę prywatnemu kolekcjonerowi.
W 1612 r., w okresie walk Moskwy z wojskami polsko-litewskimi króla Zygmunta III, Kazańska ikona przybyła do stolicy wraz z pospolitym ruszeniem z Niżnego Nowogrodu, dowodzonym przez Minina i Pożarskiego. Tymczasem w Moskwie w niewoli u Polaków znajdował się arcybiskup Arseniusz, któremu nocą objawił się św. Sergiusz z Radoneża i obwieścił, że dzięki modlitwom Bogarodzicy miasto zostanie uratowane. W niedzielę 22 października miasto oswobodzono, a żołnierze z cudowną ikoną udali się na Kreml, po drodze spotykając arcybiskupa Arseniusza, niosącego cudowną Włodzimierską ikonę. W podzięce za zwycięstwo w 1635 r. na Placu Zmartwychwstania (obecnie zwanym Placem Czerwonym) w Moskwie wzniesiono sobór Kazańskiej ikony Matki Bożej. Został on zamknięty w okresie władzy radzieckiej w 1930 r., a w 1936 r. zburzony. Świątynię zrekonstruowano w latach 1990-1993. Obecnie znajduje się w niej kopia Kazańskiej ikony, napisana przez ikonografów z Centrum Restauracji im. Igora Grabara.
Po zamknięciu soboru kazańskiego w Moskwie, znajdująca się tam kopia Kazańskiej ikony (mniejsza od pierwowzoru) została przeniesiona do cerkwi Chrztu Pańskiego, pełniącej rolę katedry w moskiewskiej dzielnicy Dorogomiłow. Gdy zamknięto ją w końcu lat 30. XX w., ikona zaginęła. Tymczasem po zakończeniu II wojny światowej katedrą patriarszą została cerkiew Chrztu Pańskiego (Bogojawleński) w moskiewskiej dzielnicy Jełochowo, do której wierni ofiarowali inną kopię Kazańskiej ikony, która znajduje się tam do dziś.
W 1709 r., dzięki wstawiennictwu Kazańskiej ikony car Piotr I Wielki odniósł zwycięstwo nad Szwedami. W związku z tym, jak też z przeniesieniem stolicy Rosji z Moskwy do Sankt Petersburga, w 1710 r. caryca Praskowia Fiodorowna przewiozła tam kopię Kazańskiej ikony (według niektórych źródeł tą, która została przesłana carowi Iwanowi IV Groźnegmu; historycy sztuki datują jej powstanie na koniec XVI w.). Początkowo umieszczono ją w ówczesnej głównej świątyni tego miasta - soborze Świętej Trójcy, a w 1737 r. przeniesiono do nowo zbudowanej cerkwi Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy, na miejscu której w 1811 r. stanął nowy sobór kazański, gdzie też zajęła honorowe miejsce. W 1812 r. ikona ta towarzyszyła feldmarszałkowi Michaiłowi Kutuzowowi w bitwie pod Borodino, mającej decydujące znaczenie w walce z wojskami napoleońskimi.
W 1922 r. władze radzieckie skonfiskowały i sprzedały wszystkie drogocenne ozdoby znajdujące się przy kopii Kazańskiej ikony w ówczesnym Leningradzie. Rok później sobór kazański zajęli obnowleńcy, lecz ikonę udało się przenieść do cerkwi na Cmentarzu Smoleńskim w tym mieście. Tam przebywała do 1940 r., gdy została przeniesiona do soboru św. Włodzimierza. W tej świątyni, przy prawym klirosie, znajduje się do dziś.
Sobór kazański w Sankt Petersburgu został w 1832 r. przekształcony w Muzeum Religii i Ateizmu. W 1990 r. podjęto decyzję o jego zwrocie Cerkwi prawosławnej. Rok później zaczęły się tu odbywać nabożeństwa. W 1998 r. świątynię ponownie poświęcono, a w 2002 r. muzeum zupełnie opuściło jej wnętrze. Rok wcześniej miejsce w ikonostasie przy królewskich wrotach zajęła stara kopia Kazańskiej ikony, która do dziś przyciąga na modlitwę liczne rzesze wiernych.
W 1941 r. metropolita Libanu Eliasz miał widzenie, w którym objawione mu zostało, że Leningrad zostanie uratowany, jeśli wokół miasta odbędzie się procesja z Kazańską ikoną z soboru św. Włodzimierza. Poinformowano o tym rząd radziecki i Rosyjską Cerkiew Prawosławną. Zorganizowano procesję z ikoną, a oblężone miasto wytrzymało długotrwałą blokadę. Wstawiennictwa Kazańskiej ikony upatruje się również w uratowaniu Moskwy przed wojskami niemieckimi w 1941 r., gdy po klęsce armii radzieckiej przy szosie wołokołamskiej, droga do stolicy stała otworem. Również znana bitwa pod Stalingradem, będąca punktem zwrotnym II wojny światowej na froncie wschodnim, rozpoczęła się molebnem przed kopią Kazańskiej ikony.
W latach 60. XX w. na Zachodzie pojawiła się kopia Kazańskiej ikony, pochodząca prawdopodobnie z monasteru diwiejewskiego. Znajdowała się na niej ryza, która prawdopodobnie wcześniej należała do pierwowzoru. Prawosławni Amerykanie planowali wykupić tę ikonę, jednak nie udało się im zebrać środków. Ikonę wraz z ryzą wykupili w 1970 r. rzymscy katolicy z Błękitnej Armii Matki Bożej Fatimskiej, a w 1981 r. została ona ofiarowana papieżowi Janowi Pawłowi II. W 1982 r. papież oddał ją do kaplicy w Fatimie, jednak do papieskich apartamentów powróciła ponownie 13 maja 1991 r. Uroczyste przekazanie tej ikony Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej odbyło się 28 sierpnia 2004 r. w Moskwie. W lipcu 2005 r. patriarcha moskiewski i całej Rusi Aleksy II przekazał ikonę diecezji kazańskiej. Obecnie znajduje się ona w cerkwi Podwyższenia Świętego Krzyża, którą wzniesiono na miejscu cudownego objawienia się ikony.
Kazańska ikona posiada bardzo wiele kopii, prawdopodobnie najwięcej spośród wszystkich ikon Bogarodzicy. Wiele z nich zasłynęło łaskami. Do najbardziej znanych należą: Bogorodzko-Ufimska, Wysoczynowska, Wyszeńska, Wiaźnikowska, Kapłunowska, Nieżniełomowska, Tambowska, Tobolska i Jarosławska-Kazańska. Najczęściej to właśnie przed tą ikoną ludzie zwracają się do Niebiańskiej Opiekunki, prosząc o pomoc w nieszczęściach i chorobach. W świadomości ludu jest ona dowodem orędownictwa Matki Bożej nad Prawosławiem i narodem zagrożonym napaścią z zewnątrz. Prawdopodobnie najstarsza znana kopia Kazańskiej ikony znajduje się obecnie w soborze Zwiastowania Przenajświętszej Bogarodzicy na moskiewskim Kremlu.
Dwie prawosławne kaplice Kazańskiej ikony Matki Bożej znajdują się również w Polsce: na cmentarzu w Narwi i w parafii w Ploskach na Białostocczyźnie.
Ikona typu Hodegetria. Przedstawia Matkę Bożą w popiersiu, która nieco pochyla głowę w kierunku znajdującego się po Jej lewej stronie Dzieciątka. Ręce Bogarodzicy są niewidoczne. Dzieciątko, ujęte frontalnie w półpostaci (niekiedy do kolan), jest wyprostowane, co sprawia wrażenie, że nie siedzi na ramieniu Matki, lecz stoi na Jej kolanach. Prawą dłoń Dzieciątko unosi w geście błogosławieństwa, a Jego lewa dłoń jest opuszczona i przykryta hymationem (tylko wyjątkowo przedstawiana jest ona na wysokości piersi).
Ikonę liturgicznie wspomina się 8/21 lipca oraz 22 października/4 listopada.
opr. Jarosław Charkiewicz