Wszystko o czym wspomniałeś – ikony, krzyż, modlitwy – to rzeczywiście elementy tradycji prawosławnej, ale nie są one „zarezerwowane” wyłącznie dla prawosławnych chrześcijan. To raczej części „dziedzictwa” całego chrześcijaństwa zachowane i skrzętnie pielęgnowane w prawosławiu. Posługiwania się nimi czy nawet przyswajania ich nie postrzegałbym więc jako niewłaściwe – skoro może (bo powinno) ubogacać i, jak piszesz, ubogaca życie duchowe innych chrześcijan, wypadałoby się z tego cieszyć.
Czuję się jednak zobowiązany do stwierdzenia, że wspominasz tu o zaledwie kilku częściach dużo większej i spójnej całości. W prawosławiu wszystko jest ze sobą ściśle powiązane, ma swoje źródło, znaczenie i cel, ku któremu prowadzi i pomaga dążyć. Stwierdzasz, że bardzo cenisz „piękno i głębię prawosławia”. Jednak to, co zauważyłeś i o czym wspomniałeś, choć jest zdecydowanie ważne i znaczące, pozostaje jedynie częścią albo „zewnętrzną warstwą” tego, co stanowi „głębię” prawosławia. Posłużyłbym się tutaj porównaniem do pięknego, cudownego „opakowania”, które na swój sposób zaprasza do zaglądania – albo lepiej – do wejścia do jego wnętrza i pełnego, wszechogarniającego doświadczania jeszcze większego piękna – pełni treści prawosławnego chrześcijaństwa. Jeśli nie wszyscy, to wielu zetknęło się ze stwierdzeniem Dostojewskiego, że „piękno zbawi świat”, ale mało kto zauważył, że tym pięknem, które miał na myśli i o którym pisał jest – Jezus Chrystus.
Życzę zatem głębszego wglądu…
Kanonizacja jest oficjalnym uznaniem danej osoby za świętą, której przynależy kult (proskinisi) [zob. https://sptp.uwb.edu.pl/words/1688]. Nic nie stoi na przeszkodzie, by zwracać się w modlitwie o pomoc do np. zmarłych przodków, o których wiemy, że żyli pobożnie i wierzymy, że mogą się za nas wstawiać przed Bogiem. To samo dotyczy świętych, którzy nie są oficjalnie kanonizowani.
W historii znajdziemy wiele osób, których życie może być dla nas inspiracją do wzrostu duchowego. W przypadku wyżej wymienionych postaci problemem w uznaniu za świętych prawosławnych jest brak oficjalnej kanonizacji przez Cerkiew (lub wpisania do dyptychów). Brak kanonizacji nie jest jednak wykluczeniem z chóru świętych, jeśli dana osoba została do niego zaliczona przez Boga.
1) Każdy może (i powinien) składać pokłony podczas modlitwy, zarówno osobistej, jak i wspólnej, liturgicznej. Trzeba tu jednak postępować zgodnie z ustalonym porządkiem. Np. nawet w Wielkim Poście nie składamy pokłonów w soboty i niedziele. W cerkwi nie klękamy i nie składamy pokłonów podczas Boskiej Liturgii. W kościelnej ławce nie da się zrobić pokłonu…
2) Pokłony do ziemi, „metania” (od gr. metanoia?, cs. pokajanie) mogą kojarzyć się z pokorą, ale mają bardziej złożone i głębsze znaczenie. Metanoia/pokajanie błędnie tłumaczone są na polski jako „pokuta”, która kojarzy się z karą. To również nawrócenie albo opamiętanie, ale najbardziej odpowiednie tłumaczenie tych słów to „głębokie zrozumienie” – tego jakim się stałem, przez to, że zgrzeszyłem i jednocześnie tego, jakim powinienem się sta(wa)ć, przez to, że zostałem stworzony na obraz i podobieństwo Boga w Trójcy Osób!
W cerkiewnych nabożeństwach w modlitwę wiernych angażowane są wszystkie zmysły: ikonografia, szaty liturgiczne – wzrok, śpiewy i melorecytacja – słuch, woskowe świece i kadzidlany dym – węch, Eucharystia, antydor, koliwo – smak, całowanie ikon, stawianie świec – dotyk. Pokłony są sprawdzonym sposobem na angażowanie w modlitwę całego ciała. Mają też bardzo głębokie teologiczne znaczenie. Padając na kolana i pochylając głowę do ziemi, uznajemy/ukazujemy swą grzeszność, przyznajemy się do grzechu. Powstając na nogi, wyprostowując się, dajemy świadectwo wiary w zbawcze dzieło Jezusa Chrystusa – zostaliśmy zbawieni, Syn Boży stał się Synem Człowieczym, zstąpił z nieba nie tylko na ziemię, ale również do otchłani, skąd wyprowadził dusze zmarłych (por. ikona Zmartwychwstania/Zstąpienia do otchłani. Pochylamy się twarzą do ziemi i natychmiast podnosimy się, podobnie jak za każdym razem, gdy w modlitwie pojawia się wspomnienie o Ukrzyżowaniu Jezusa, zawsze niezwłocznie, w tym samym wersecie towarzyszy mu wspomnienie o Zmartwychwstaniu.
3) Islam to połączenie różnych elementów judaizmu i chrześcijaństwa z propozycjami Mahometa. Pokłony to zapożyczenie z chrześcijaństwa. Wyjaśnienia w 2) sugerują, że podobieństwa są raczej „zewnętrzne”…
„Krzyżowi Twemu kłaniamy się, Panie, i święte Zmartwychwstanie Twoje wysławiamy!”
Kult świętych można podzielić na lokalny i powszechny. Wielu świętych zachodnich (np. św. Hubert, św. Oliwia, św. Alina, św. Genowefa) otoczonych jest kultem lokalnym w Cerkwi prawosławnej.
Rosyjska Cerkiew Prawosławna powołała w 2014 r. komisję ds. opracowania kalendarza (wspomnień świętych). Z informacji, do których dotarłem, ta komisja sporządziła listę świętych, którzy działali w Europie Środkowej i Zachodniej przed 1054 rokiem. W swoich pracach komisja kierowała się następującymi kryteriami:
- nieskazitelnym wyznaniem wiary prawosławnej,
- okolicznościami, w jakich nastąpiła kanonizacja,
- brakiem wzmianki o imieniu świętego w dziełach polemicznych zwalczających Cerkiew prawosławną (w tym obrządek wschodni)
- oraz współczesnym kultem w zagranicznych diecezjach Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej i lokalnych Cerkwiach prawosławnych.
Ponadto w pracy komisji uwzględniono informacje zawarte w „Kompletnym menologionie Wschodu” (Полном месяцеслове Востока) arcybiskupa Sergiusza (Spasskiego) (1830-1904), sprawozdaniu św. Jana (Maksymowicza) na Synodzie Biskupów Rosyjskiej Cerkwi Zagranicznej w 1952 r., artykułach w „Encyklopedii prawosławnej”, a także w Synaksarionie sporządzonym przez hieromnicha Makarego z athoskiego monasteru Simonopetra (dostępne jest także polskie wydanie Synaksarionu).
Moim zdaniem, powyższe informacje mogą być dobrymi wskazówkami określającymi czy dany święty może być przez nas czczony.
Odsyłam także do odpowiedzi udzielonej przez o. Andrzeja Kuźmę: „Przyczyną takiego stanu rzeczy (chodzi o brak rozpowszechnionego kultu świętych zachodniej Europy – przyp. PM) jest chyba to, że jego kult w starożytności nie był rozpropagowany we wschodniej części cesarstwa. Po zaistnieniu rozłamu w XI w. jeszcze mniej interesowano się na wschodzie kultem świętych, którzy żyli w starożytności w zachodniej części. Taki stan rzeczy pozostał do dzisiaj. Wielu jest zresztą zachodnich świętych z okresu przed rozłamem, którzy formalnie powinni istnieć w dyptychach prawosławnych. Być może właściwym byłoby pewne uzupełnienie dyptychów, ale kto to mógłby zrobić? Potrzebna byłaby może jakaś komisja ogólnoprawosławna?”
Taki zwyczaj może wynikać z lokalnej pobożności i osobistego przygotowania do przyjęcia św. Eucharystii. Oczywiście, mógł zostać podpatrzony w innych krajach. Niekiedy zdarza się, że wynika on z błędnej nauki, że nie można po przyjęciu Eucharystii całować ikon lub krzyża. To podejście jest to niewłaściwe, gdyż duchowni, którzy sprawowali Boską Liturgię całują krzyż i ikony po jej zakończeniu, np. podczas „wychwalania święta” (uroczyste odśpiewanie troparionu, kondakionu i wieliczania na środku świątyni przez duchowieństwo po zakończeniu nabożeństwa).
Na wstępie należałoby wyjaśnić i uporządkować niektóre podstawowe zagadnienia.
Po pierwsze – trzeba zauważyć różnicę pomiędzy spowiedzią i rozgrzeszeniem, a kodeksem karnym, sądem i karą.
Po drugie – prawosławnemu chrześcijańskiemu pojmowaniu grzechu, spowiedzi i rozgrzeszenia nie towarzyszy charakterystyczna dla rzymskiego katolicyzmu kwestia „zadośćuczynienia”. W Kościele rzymskokatolickim grzech można porównać do zaciąganie długu, który można/trzeba „spłacić” przez pokutę, zadośćuczynienie. Pokuta w tym kontekście jawi się jako „zasłużona kara” i tu przejawia się bardziej jurydyczne traktowanie tego sakramentu w Kościele rzymskokatolickim. W prawosławnym chrześcijaństwie grzech pojmowany jest jako choroba duszy, spowiedź to lecznica (cs. wraczebnica), a epitymia – nakładane przez spowiednika zalecenia określonych działań (np. post) albo zakazy (np. tymczasowa uniemożliwienie przystępowania do komunii) – to „lecznicza terapia” albo „środek wychowawczy”. Epitymia określana jest też mianem „pokajania” (gr. metanoia), które oznacza zmianę sposobu myślenia, postawy, „głębokiego zrozumienia”. W poprawnym pojmowaniu i rozróżnianiu tych kwestii we Wschodniej i Zachodniej tradycji chrześcijańskiej przeszkadza „terminologiczna niedogodność”, bowiem 1) epitymia i pokajanie potocznie nazywane są pokutą, a 2) związane z nimi i szeroko stosowane w starożytnym chrześcijaństwie lecznicze zalecenia czy zakazy określane są jako „praktyki pokutne”.
Po trzecie – w przypadku morderstwa i wielu innych „ciężkich” grzechów sama spowiedź, przyznanie się do grzechu, nie gwarantuje „automatycznego” rozgrzeszenia. „Ciężkie grzechy”, np. morderstwo, aborcja to w prawosławnym pojmowaniu „ciężkie choroby”, które trzeba długo leczyć. Jak diagnoza choroby nie oznacza jej natychmiastowego wyleczenia, tak „rozgrzeszenie” pojawia się dopiero na zakończenie procesu leczenia. Może to być proces bardzo długotrwały. Znamienny przykład to kanoniczne zalecenie św. Bazylego Wielkiego (IV w). Jego zdaniem grzech cudzołóstwa i nierządu należało traktować epitymią – pokajanną/pokutną praktyką dwunastoletniego odłączenia od komunii. Powtórzę i podkreślę jeszcze raz – ta „pokutna praktyka” to nie kara, lecz środek wychowawczy/ lecznicza terapia.
Próbując odpowiedzieć na zadanie pytania stwierdziłbym, że zarówno w przypadku spowiedzi, jak i kodeksu karnego chodzi o ‘naprawę’ przestępcy/grzesznika, o jego powrót do życia w społeczeństwie, „resocjalizację”. Jednak w kodeksie karnym, jak sama nazwa wskazuje, pojawia się jeszcze element „zasłużonej kary”. U rzymskich katolików pojawia się, co prawda, element „zadośćuczynienia” (zasłużonej kary?), ale w prawosławnym chrześcijaństwie koncentrujemy się na procesie i sposobach leczenia. Zabójca po wyznaniu swego grzechu podczas misterium spowiedzi nie otrzyma natychmiast rozgrzeszenia i nie będzie mógł żyć dalej „spokojnie(?)” i bez żadnych konsekwencji. Otrzyma epitymię – kilkuletni zakaz przystępowania do komunii, zalecenie usilnej modlitwy, postu i innych terapeutycznych działań – wszystko po to, aby „(wy)zdrowieć”, wracać do życia w społeczności, resocjalizować się żyjąc pośród tej społeczności. Czy kara śmierci spowodowałaby resocjalizację? Czy umożliwi/wzmocni/przyśpieszy ją stosowana „równolegle” cywilna kara więzienia.
Pytanie: „Czy aby mieć odpuszczony grzech u Boga, musi przyznać się władzom, że dopuścił się takiego czynu i zgodzić się, aby skazano go na śmierć?” można by sparafrazować pytaniem: „czy odpuszczenie grzechu uzależnione jest od poddania się stosownej, przewidzianej w ludzkim kodeksie karze śmierci, czy też od Bożego przebaczenia?” Wskazana w pytaniu Arabia Saudyjska to kraj muzułmański, a chrześcijaństwo odrzuca karę śmierci… Czy zatem niechrześcijańska kara stosowana przez niechrześcijańskie władze miałaby „gwarantować” Boże miłosierdzie? Cytowany werset Dz 25,11 jest wyrwany z kontekstu. Warto przeczytać cały werset wraz z poprzedzającym go Dz 25,10…
Czuję się zobowiązany do korekty kilku stwierdzeń: „odpuszczenie grzechów jest uzależnione od decyzji Kapłana”. W modlitwie rozgrzeszenia pada wyraźne stwierdzenie, że to Bóg przebacza/odpuszcza grzechy, a kapłan czynu to jedynie w Jego imieniu, z Jego „upoważnienia”. „Król Dawid zabił Uriasza Hetytę, ale Bóg nie skazał go na śmierć.” Bóg jest Dawcą życia, nikogo nie skazuje na śmierć”…W odpowiedzi na ostatnie pytanie powiedziałbym – jeśli zabójca wie o skazaniu niewinnego, nie reaguje na błąd sądu i nie przeciwstawia się egzekucji, dopuszcza się drugiego zabójstwa. Można by to zastanawiać się, jak poinformować sąd o błędnym orzeczeniu – przyznać się, czy dostarczyć niezbite dowody niewinności…
Ma Pan prawo nie zgadzać się z cytowanymi wypowiedziami i po swojemu udowadniać swoje racje. Obawiam się jednak, że mogło dojść do nieporozumienia – nie wiem czy z powodu nieprecyzyjnie sformułowanej wypowiedzi (02-02-2021, rodzina, wiae?) , czy też niepełnego (opacznego?) jej zrozumienia. Aby wyjaśnić to dokładniej, zacytuję jednego z wielkich autorytetów, św. Atanazego Aleksandryjskiego, który żył w IV wieku. Oto fragment jego listu do mnicha Ammuna:
„Skoro zatem są tu dwie drogi w życiu, jedna bardziej umiarkowana i zgodna z życiem, to znaczy droga małżeństwa, i druga, anielska i wzniosła, droga dziewictwa, to jeśli ktoś wybrałby drogę światową, czyli małżeństwo, nie podlega naganie, ale nie otrzyma tak wielu łask; otrzyma bowiem łaskę pod warunkiem, że sam przynosi „owoc trzydziestokrotny”; jeśli jednak ktoś wybrałby drogę czystości, drogę nadziemską, to chociaż ta droga jest trudniejsza od tamtej i bardziej uciążliwa, otrzymuje jednak łaski godne większego podziwu, bo wydał owoc doskonały, stokrotny.”
Obie drogi prowadzą do zbawienie, jedna nie wyklucza drugiej, choć w wielu tekstach monastycznych (podobnie jak w cytowanym fragmencie) droga „czystości, nadziemska” zdaje się być postrzegana jako „lepsza”, bo „bardziej skuteczna”(?).
Choć rzeczywiście „wypowiedź pad(ł)a ze strony żonatego duchownego”, zapewniam jednak, że nie chodziło w niej o „stygmatyzowanie kogoś, że jest samotny” i nie była przejawem „braku empatii”. O ile pamiętam, cytowane było wówczas stwierdzenie metr. Kallistosa, że w historii chrześcijaństwa nie było refleksji nad inną, niż dwie wspomniane, drogą do zbawienia. Nie oznacza to jednak, że osoby pozostające w celibacie i nie wstępujące na monastyczną drogę życia miałyby być „drogi do zbawienia” pozbawione! O tym, jak mogłyby/powinny do niego dążyć, wyraźnie opowiada (cytowany wówczas?) wykład metropolity Kallistosa: „Ziarno Kościoła: powszechne powołanie do męczeństwa”. „Śmiem twierdzić”, że jego lekturę powinni „zaliczyć” wszyscy zainteresowani zbawieniem…
A zatem, do zobaczenia „po drodze”…
Nie potrafię wskazać współczesnego (?) świętego, który był pilotem, ale można/warto kierować modlitwy do świętych aniołów, np. archanioła Michała, arcystratega (zwierzchnika) chórów/zastępów/wojsk, niebiańskich mocy bezcielesnych.
Oprócz św. wielkomęczennika Jerzego pośród świętych jest wielu innych rycerzy/wojowników/żołnierzy, którzy swoim życiem i postępowaniem świadczyli o Chrystusie. Warto „wczytać” się w ich żywoty i ustalić, co spowodowało, że zostali uznani za świętych, za przykłady do naśladowania.
W upadłym, pogrążonym w grzechu świecie pojawiają się konflikty zbrojne, które wymuszają (?!) istnienie armii, gotowość obrony przed zbrojną napaścią. W wojsku polskim (i w innych armiach) są prawosławi kapelani, co na swój sposób potwierdza, że Cerkiew akceptuje służbę wojskową. W przypadku wojny obronnej, zabijanie w obronie własnej i swojego kraju traktowane jest podobnie jak spowodowanie czyjejś śmierci niechcący – przypadkiem, np. gdy ktoś wtargnął na jezdnię tuż przed jadącym samochodem itp. Kanony stwierdzają, że to również grzech, ale traktują taki przypadki Łagodniej, niż zabójstwo zamierzone.
W swoim liście do mnicha Ammuna, św. Atanazy Aleksandryjski wypowiada się na ten temat w taki ot sposób:
„Przecież również w odniesieniu do innych czynności życiowych stwierdzimy, że można je oceniać w różny sposób, zależnie od okoliczności. Nie wolno na przykład zabijać, ale zabijanie nieprzyjaciół na wojnie jest prawnie dozwolone i zasługuje na pochwałę. Oto bowiem ci, którzy odznaczają się na wojnie, uznawani są za godnych wielkich zaszczytów, wmurowuje się dla nich tablice, na których zapisywane są ich niezwykłe czyny. A więc ten sam czyn w określonej sytuacji i w określonym czasie jest zakazany, a w innych okolicznościach i w innym czasie pochwalany i usprawiedliwiany.”
Więcej na ten temat można przeczytać w książce: „For the Peace fro Above”: An Orthodox Resource Book on War, Peace and Nationalism, wydanej przez Syndesmos, Światowe Bractwom Młodzieży Prawosławnej
Wątpliwości w kwestiach wiary trzeba koniecznie „rozwiewać”. Regularne uczestnictwo w nabożeństwach i codzienna modlitwa są bardzo ważne i potrzebne, ale trzeba również angażować krytyczne myślenie. Bóg dał nam rozum, aby z niego korzystać. Wątpliwości czy zwątpienia w różnych sferach życia mogą być demonicznym działaniem, próbą odciągnięcia nas od Boga i od drogi ku zbawieniu. „Licho nie śpi” – pokusy były, są i będą się pojawiały, i nie mamy na to wpływu. Nasze zadanie – i na to już mamy wpływ – to odrzucanie wszelkich pokus/wątpliwości, jak najszybsze ich wyjaśnianie, nie uleganie im.
Do modlitwy i nabożeństw dodałbym zatem lekturę tekstów wyjaśniających naszą wiarę, pomagających w jej pielęgnowaniu i pogłębianiu. Warto zatem czytać „teksty źródłowe” czyli Pismo Święte, nade wszystko Ewangelie i Psalmy. Mogą to być krótkie fragmenty Ewangelii wyznaczone na każdy dzień i wskazane w lekcjonarzu (dostępne w cerkiewnym kalendarzu) albo dłuższe fragmenty – rozdział lub kilka rozdziałów dziennie. Ważne przy tym, aby czytać na głos albo półgłosem, bo „wiara płynie ze słuchania”! Warto też sięgać po inne teksty, objaśniające naszą wiarę, np. „Kościół prawosławny” albo „Królestwo wnętrza” biskupa Kallistosa Ware, „Misterium wiary” metr. Hilariona Ałfijewa, „Nasza wiara” abp Pawła itp. Mamy też obszerną bibliotekę tekstów duchowych – to np. żywoty świętych zebrane w imponującym Synaksarionie wydanym przez wydawnictwo Bratczyk albo opracowania proponowane przez Wydawnictwo naszej Warszawskiej Metropolii Prawosławnej. Jezus Chrystus porównał naszą wiarę do ziarnka gorczycy – „Gdybyście mieli wiarę jak ziarnko gorczycy, powiedzielibyście temu drzewu figowemu: wykorzeń się i przesadź się w morze!, posłuchałaby was” (Łk 17,6) „Zaprawdę bowiem powiadam wam: Jeśli będziecie mieć wiarę jak ziarno gorczycy, powiecie tej górze: Przenieś się stąd na tamto miejsce, a przeniesie się. I nic nie będzie dla was niemożliwe” (Mt 17,20). W innym miejscu czytamy: „Królestwo niebieskie podobne jest do ziarnka gorczycy, które ktoś wziął i posiał na swej roli. Jest ono najmniejsze ze wszystkich nasion, lecz gdy wyrośnie, jest większe od innych jarzyn i staje się drzewem, tak że ptaki przylatują z powietrza i gnieżdżą się na jego gałęziach” (Mt 13,31-32) Ten ostatni werset wskazuje zarówno na „potencjał” „ziarenka wiary”, jaki i potrzebę jego należytego pielęgnowania – aby kiełkowało i rosło, i obficie owocowało, ziarenko wiary trzeba podlewać… Nawozy też by się przydały…
Czytajmy zatem.