Nowosielski na Podlasiu cz. I

Profesor Jerzy Nowosielski do dzisiaj pozostaje postacią niejednoznaczną. Artysta dał się poznać jako doskonały malarz kolorysta, ale również jako intelektualista. Jego wielką pasją była sztuka sakralna, a że był człowiekiem głęboko wierzącym, odnosił się do niej z niezwykłym znawstwem i z zachowaniem wszelkich kanonów. Nowosielski pochodził z rodziny mieszanej, jego matka była katoliczką, z kolei ojciec był związany z cerkwią greko-katolicką. On sam z wyboru był prawosławny i dlatego szczególnie mu zależało aby jego sztuka pojawiła się we wnętrzach cerkiewnych. Nowosielski marzył o tym aby na Podlasiu, tu gdzie zachodzi spotkanie kultur i kultów, zaistniała jego twórczość. Jak się okazało później nie było to takie proste. Mimo wszystko do dzisiaj w kilku miejscach na ziemiach północno-wschodniej Polski można zobaczyć dzieła krakowskiego profesora lub obiekty jego twórczością inspirowane.

Lata po II Wojnie Światowej odznaczały się pogłębieniem kryzysu sztuki sakralnej, zarówno katolickiej jak i prawosławnej. Poszukiwano nowatorskich, ale inspirowanych tradycją, rozwiązań. Tylko nieliczni twórcy potrafili być w swoich działaniach naprawdę przekonujący.

Postacią kluczową w procesie odrodzenia sztuki sakralnej (zwłaszcza prawosławnej) stali się: prof. Jerzy Nowosielski, prof. Adam Stalony-Dobrzański oraz prof. Aleksander Grygorowicz. Ich drogi nie raz się przecinały. Zwłaszcza Stalony-Dobrzański i Nowosielski rozumieli się i mieli podobne widzenie sztuki i jej miejsca w świątyni.

Na początku lat 50-tych ksiądz Włodzimierz Doroszkiewicz, przyszły metropolita, zaproponował Stalony-Dobrzańskiemu pracę przy wystroju wnętrza nowo budowanej cerkwi w Gródku. Uznany już krakowski profesor zaprosił do swego zespołu m.in. Nowosielskiego. Prace nad polichromią trwały w latach 1951-54. W roku 1955 w cerkwi pw. Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy powstały wspaniałe witraże autorstwa Stalony-Dobrzańskiego. Była to pierwsza poważna wspólna realizacja krakowskiego duetu, zarazem ich debiut na Podlasiu i w świątyni prawosławnej.

Proboszcz parafii w Dojlidach, o. Pasternacki, docenił pracę przyjezdnych i namówił ich by wykonali polichromię w “jego” świątyni. Stało się to w 1953 roku. Malowidła te nie przetrwały. W latach 1954-55 Adam Stalony-Dobrzański wykonał dość zaskakującą polichromię w cerkwi św. Mikołaja w Michałowie. Proste formy, niezwykle żywe i kolorowe przywodzą na myśl ludowe wycinanki; są wyraźnie inspirowana drewnianą architekturą sakralną Małopolski.

W Grodzisku w cerkwi pw. św. Mikołaja Cudotwórcy znajduje się kolejne świadectwo działalności Jerzego Nowosielskiego na Podlasiu. Chodzi o Pasję, którą artysta wykonał w 1955 roku.

W latach 1956-60 w Jałówce wybudowano ciekawą cerkiew. Autorem projektu jest prof. Aleksander Grygorowicz. Architekt zaprojektował również witraże w świątyni, po których widać, że wzorował się na witrażach ze świątyni gródeckiej. W 1990 powstała tu kaplica pod wezwaniem Świętych Równych Apostołom Konstantyna i Heleny wg projektu Grygorowicza, pełniąca też rolę dzwonnicy.

Nowosielski wrócił z żoną do Krakowa po tym jak zostały odrzucone jego prace do cerkwi w Klejnikach, jednak już po roku wrócił na Podlasie by wspólnie ze Stalony – Dobrzańskim zrealizować wystrój wnętrza w cerkwi Przemienienia Pańskiego na Świętej Górze Grabarce. Niestety latem 1990 roku cerkiew została podpalona. Wystrój wnętrza jak i cała bryła budynku przestaje istnieć.

W roku 1966 Jerzy Nowosielski wykonał ikonostas do kaplicy cmentarnej Wszystkich Świętych w Hajnówce. Do dzisiaj można go podziwiać w niewielkiej świątyni.

Autorem zdjęć jest: Cezary Fabiszewski.

— oprac. Piotr Łozowik