Ten, kto słucha słowa Izajasza, powinien pielęgnować odpowiednią „bojaźń Pańską”, ponieważ nasz Bóg mówi w tej księdze zarówno o sądzie, jak i o miłosierdziu. Bóg jest wszechmiłujący, ale jest również doskonałą prawdą i sprawiedliwością, a zatem Jego miłość obejmuje także sąd.
Nasz drugi fragment z Księgi Izajasza, który czytany jest w trzecim i czwartym tygodniu Wielkiego Postu, jest dość obszerny. Zawiera niezliczone okoliczności historyczne i społeczne oraz wyrocznie Boże skierowane do różnych stron. Widzimy tu proroka głoszącego słowo Boże swojemu ludowi – zarówno królestwu północnemu, jak i południowemu – a także narodom naokoło. Podobnie jak w pierwszych siedmiu rozdziałach, proroctwo przechodzi od dobrych do złych wieści, na przemian karcąc i pocieszając tych, którzy je słyszą. Główne tematy to nie lęk przed okolicznościami, ale zaufanie Bogu, siła Bożego gniewu, a także Jego miłosierdzie, znaczenie pokory, prawda o tym, że Bóg jest wyjątkowy oraz Boży plan dla zbawionej resztki, która powróci do ziemi, którą On im dał. Od czasu do czasu pojawiają się również fragmenty szczególne, lśniące niczym klejnoty, wskazujące na wyznaczony przez Boga czas końca czasów, kiedy to w dramatyczny sposób nawiedzi świat i zmieni wszystko, także dla pogan, którzy Mu ufają.
Ta część rozpoczyna się od przypomnienia, że chociaż prorocy pierwotnie przekazywali swoje orędzia ustnie, to jest to spisany zbiór proroctw, który ma zostać umieszczony, z woli Boga, w „wielkiej nowej księdze” i przechowywany na wieki przez Jego lud (8, 1-5). Dzięki słowu Bożemu ludzie będą pamiętać, że „Bóg jest z nami”. Chociaż okoliczne narody – zarówno te mniejsze jak Syria, jak i większe imperia, takie jak Asyria i Babilon – mogą budzić zrozumiały strach, ludzie otrzymują wezwanie do odwagi i świętej „bojaźni Bożej”, do zaufania Mu. Mają „czekać na Boga” (8, 17) i „uświęcać Pana” (8, 13; 29, 23) w swoich umysłach i sercach, ponieważ On obiecuje im zarówno karcenie, jak i przywracanie do pierwotnej formy. Chociaż chwile zmartwienia nieuchronnie nadejdą, to są one „tylko do czasu” (8, 23). Pomimo złych wieści zewsząd napływających, prorok daje wielką nadzieję: „Połknie śmierć w zwycięstwie, a Pan Bóg otrze łzy z każdego oblicza i zdejmie z całej ziemi hańbę swego ludu, bo tak Pan powiedział” (25, 8). Co więcej, to, co obiecał, zostało spisane w księdze!
Izajasz poświęca wiele miejsca na omówienie okoliczności w różnych momentach i tego, jak poganie zarówno zagrażają, jak i odwodzą lud Boży od prawdy. Jednakże prawda jest taka, że ten, kto słucha słowa Izajasza, powinien pielęgnować odpowiednią „bojaźń Pańską”, ponieważ nasz Bóg mówi w tej księdze zarówno o sądzie, jak i o miłosierdziu. Czasami słyszymy dziś, że idea „gniewu Bożego” to błędne ludzkie pojęcie i że tak się wydaje tylko wtedy, gdy człowiek nie jest przygotowany na miłość Bożą. To oczywiście absolutna prawda, że Bóg jest wszechmiłujący! Ale On jest również doskonałą prawdą i sprawiedliwością, a zatem Jego miłość obejmuje także sąd – gniew lub wściekłość, nie zrodzoną z nienawiści, lecz z Jego doskonałej świętości, wyrażoną w celu naprawienia krzywd i nakłonienia nas do powrotu do Niego. Czterokrotnie w rozdziałach 9 i 10 słyszymy refren: „Mimo to Jego gniew nie ustaje, lecz Jego ręka jest wciąż podniesiona”. To jasne słowo dotyczące nieustającego gniewu Bożego nawiązuje do ciągłych wyroczni w Księdze Izajasza dotyczących sądu Bożego nad atakującymi poganami (9, 11), nad Jego własnym ludem, który odmawia nawrócenia się do Niego (9, 16), nad tymi, którzy posługują się słowem pisanym, by wyzyskiwać biednych i wydawać fałszywe wyroki (10, 1-4), a także nad dzikim imperium asyryjskim (10, 5 i kolejne).
Następnie prorok przekazuje wyraźne słowa i wizje sądu nad Babilonem (rozdział 13-14), Moabem (rozdział 15-16), Damaszkiem (rozdział 17), Egiptem (rozdział 19), Edomem (21, 11-17), Tyrem (rozdział 24), a nawet nad Jego świętym miastem, Syjonem, czyli Jerozolimą, zwaną również „Arielem”, Lwem Bożym (rozdziały 22, 28 i 29). Żaden Boży gniew nie wyraża się w uszczypliwości ani w zemście, jak ma to miejsce w przypadku ludzkiego gniewu: jest on raczej Jego narzędziem, za pomocą którego naprawia zło i ostatecznie przywraca sprawiedliwość. Prorok opisuje zdecydowane działania Boga w następujący malowniczy sposób: „W tym dniu Pan ukarze swoim mieczem srogim, wielkim i mocnym Lewiatana, węża długiego, Lewiatana, węża skręconego, i zabije smoka, który jest w morzu” (27, 1). Następnie Izajasz wyjaśnia, że gdy ten wąż zostanie zniszczony, „będzie oczyszczona nieprawość Jakuba”, a miasto znów będzie piękne (27, 9;13).
Sprawiedliwy gniew Boga nie jest ostatnim słowem! W całym tekście pojawiają się znaki, że Jego miłosierdzie trwa wiecznie, a gdy docieramy do rozdziału trzydziestego, słyszymy te słowa łaski:
„Lud bowiem będzie mieszkał na Syjonie, w Jerozolimie, nie będziesz już płakał. Na pewno zlituje się nad tobą na głos twego wołania, a gdy tylko cię usłyszy, odezwie się... Wyrzucisz... wasze bożki. Bóg ześle deszcz na twój siew, którym obsiewasz ziemię, i chleb z plonów ziemi będzie syty i obfity... Na każdej wysokiej górze i na każdym wyniosłym pagórku będą strumienie i potoki wód... Światło księżyca będzie jak światło słońca, światło słońca będzie siedmiokrotnie jaśniejsze, kiedy Pan obwiąże złamanie swego ludu i uleczy zadaną mu ranę” (30,19-26).
Boże miłosierdzie zawsze wiąże się z uzdrowieniem, ponieważ potrzebujemy Lekarza, a nie tylko sędziego, który nas uniewinni.
Aby jednak przyjąć Boże miłosierdzie, być na nie otwartym, musimy nabyć pokory! Bóg dobrze o tym wie i dlatego wyczekuje, poprzez Izajasza, nie tylko czasu, gdy wrogowie Izraela zostaną pokonani, ale zwłaszcza czasu, gdy niektórzy z ludu Bożego zwrócą się do Niego z pokorą. Rozdział 26 jest pod tym względem bardzo jasny, zwracając się do tych, którzy szczycą się Jerozolimą, i przypominając im, że miasto jest wielkie tylko o tyle, o ile jego mieszkańcy czczą Boga. Przedstawiono nam obraz przyszłego Syjonu, z jego resztką wiernych obywateli, którzy domagają się, aby bramy miasta pozostały otwarte dla sprawiedliwych: „W Tobie, Panie, pokładają wieczną nadzieję, Boże wielki i wieczny, który poniżasz tych, którzy mieszkają wysoko… Stopy pokornych i cichych będą je deptać. Ścieżka sprawiedliwego jest prosta, wyrównujesz prostą drogę sprawiedliwego. Na drodze Twoich sądów, o Panie, oczekujemy cię” (26,2-8). Z pokorą przychodzi zdolność słuchania Boga i uznawania Jego dróg, a nawet rozkoszowania się wszystkim, co uczynił, czyni i uczyni dla nas.
Albowiem jest tylko jeden prawdziwy Bóg, Ten, który sprawi, że „umarli powstaną i ci, którzy są w grobach, powstaną” (26, 19). Ten, który stworzył, Ten, który działa w historii i w naszym życiu, jest Tym, który zarówno sądzi, jak i okazuje miłosierdzie. I tak prorok woła, tak jak my wołamy w końcowej części naszego prawosławnego czuwania: „Panie, Boże nasz, posiądź nas! Panie, nie znamy nikogo oprócz Ciebie; wzywamy imienia Twego” (26, 13). Tylko On może dać i przywrócić życie, tylko On może przeprowadzić Izrael i nas dzisiaj przez trudne czasy. Tylko On może pokonać Smoka, który pragnie nas pochłonąć, wroga zewnętrznego, i usunąć niebezpieczeństwa wewnętrzne – czy to nasze własne buntownicze myśli, czy tych bliskich nam, którzy niestety mogłyby nam zaszkodzić.
W końcu, podobnie jak starożytny lud Boży, oczekujemy od Niego, że nas w pełni odnowi i umieści w „pięknej winnicy”, ziemi promieniującej Jego chwałą, dobrocią i bezpieczeństwem. Dlatego te świetlane fragmenty z rozdziałów od 8 do 39 zapowiadają ten czas i Boży sposób jego spełnienia dla nas. Najsłynniejszy fragment znajduje się oczywiście w rozdziale 9, w którym słyszymy o wielkim świetle, które Bóg przyniesie tym, którzy chodzą w ciemności, i o Dzieciątku: „Dziecko bowiem narodziło się nam, syn został nam dany. Na jego ramieniu spocznie władza, a nazwą go imieniem: Cudowny, Doradca… Jego pokojowi nie będzie końca, zasiądzie na tronie Dawida i nad jego królestwem, aż je ustanowi i utwierdzi sądem i sprawiedliwością odtąd i na wieki. Dokona tego gorliwość Pana Zastępów” (9, 6-7).
Wiemy teraz rzeczywiście, że proroczy błysk światła spełnił się w Dzieciątku Maryi, Synu Bożym, Który przynosi jedyny prawdziwy pokój od Boga Ojca i Którego królestwo trwa na wieki, ponieważ był z Ojcem, zanim jeszcze zaczął się czas! Przebłysk nadziei jest kontynuowany dwa rozdziały dalej, gdzie słyszymy o „gałązce z pnia Jessego i latorośli z jego korzenia” (11, 1), na których spocznie siedmiokrotny Duch mądrości, rozumu, rady, mocy, umiejętności, poznania i bojaźni Bożej. Wielu Ojców Kościoła pisało o siedmiokrotnym działaniu Ducha Świętego, ale być może żaden nie pisał tak elokwentnie jak św. Grzegorz Wielki. Mówi on: „siedmioro dzieci rodzi się nam, gdy poprzez poczęcie dobrej myśli powstaje w nas siedem cnót Ducha Świętego”. W innym miejscu porównuje te cechy do serii kroków:
„Do bramy prowadzi siedem kroków, ponieważ droga do życia niebieskiego otwiera się przed nami dzięki siedmiokrotnej łasce Ducha Świętego. Izajasz umiejscawia tę siedmioraką łaskę w naszej Głowie, czyli w Jego ciele, którym jesteśmy: „Spocznie na nim Duch Pański, Duch mądrości i rozumu, Duch rady i męstwa, Duch wiedzy i pobożności, a Duch bojaźni Pańskiej go napełni”. Mówi tu z perspektywy nieba, wyraźnie numerując stopnie w porządku zstępującym, a nie wstępującym: mądrość, rozum, rada, męstwo, wiedza, pobożność i bojaźń. Ponieważ napisano: „Bojaźń Pańska jest początkiem mądrości”, droga polega niewątpliwie na wstępowaniu od bojaźni do mądrości, a nie na cofaniu się od mądrości do bojaźni, gdyż mądrość z pewnością ma w sobie doskonałą miłość. Napisano również: „Doskonała miłość usuwa bojaźń”. Prorok zatem, ponieważ rozumował od niebiańskich rzeczywistości do rzeczy niższych, zaczął od mądrości i zstąpił ku bojaźni”.
W innym miejscu św. Grzegorz zwraca uwagę na fakt, że w Starym Testamencie mamy 10 przykazań, ale w Nowym Testamencie mamy siedem łask Ducha Świętego. Prawa zewnętrzne, konieczne z powodu naszej upadłej kondycji ludzkiej, zostały teraz zastąpione dzieleniem się z nami naturą samego Boga Syna – Jego mądrością, zrozumieniem, radą, siłą, wiedzą, pobożnością i bojaźnią. Staliśmy się przyjaciółmi Boga, a to wszystko jest możliwe dzięki Temu, który przyjął naszą naturę. Dzięki temu, co On dla nas zapoczątkował, oczekujemy życia, które trudno sobie wyobrazić: wilk będzie przebywał z barankiem, lampart będzie leżał przy koźlęciu, a nawet małe dziecko będzie mogło prowadzić dzikie zwierzęta. „Nie będą wyrządzać krzywdy ani zabijać na całej mojej świętej górze [Bożej], bo ziemia będzie napełniona poznaniem Pana, tak jak wody okrywają morze” (11, 9). Naród żydowski miał nadzieję na wybawienie od ciemiężców, ale plan Boży jest jeszcze wspanialszy, aby „poganie się do niego zwracali” (11, 10).
To wizja, za którą wciąż tęsknimy, choć jej dzień jest teraz bliższy niż za czasów Izajasza. Widzieliśmy Dzieciątko, otrzymaliśmy Ducha Świętego, zostaliśmy włączeni do Kościoła, w którym nie ma ani Żyda, ani poganina, ponieważ jesteśmy jedno w Chrystusie. A jednak nie wszystko się jeszcze dokonało i oczekujemy dnia Jego przyjścia. Podobnie, za czasów Izajasza, po wszystkich tych cudownych wizjach i słowach Pana w rozdziałach 1-39, nawet ówczesny król, do którego przemawiał prorok, nie zrozumiał jeszcze ani nie zaakceptował wszystkiego. Słuchając Boga i proroka, uniknął zagrożenia ze strony Asyrii i ocalił swoją ziemię - Judę. Jednak te rozdziały kończą się nieco mroczną nutą, z kolejnym przyszłym zagrożeniem wiszącym nad jego krajem. Ezechiasz szczycił się swoim wspaniałym miastem Jerozolimą, i pokazywał jej cuda wysłannikom króla Babilonu. W wyniku jego pychy, Babilon ma teraz na celowniku Judę, a prorok zapowiada Ezechiaszowi, że Babilon nadejdzie i zacznie uciskać jego kraj. Jako czytelnicy jesteśmy zszokowani, słysząc słowa króla: „Dobre jest słowo Pańskie”, ponieważ wiedział, że to spotka jego potomków w przyszłości, a nie jego i jego własne czasy. Moglibyśmy pomyśleć, że król po prostu poddał się woli Bożej, ale już modlił się o pomoc w walce z Asyrią. Dlaczego teraz jest tak bezduszny w stosunku do przyszłego losu swojego królestwa? Być może jest zmęczony. Być może ma małą wyobraźnię. Być może jest po prostu egocentryczny. Starożytny historyk Euzebiusz postrzega to w ten sposób:
„Bóg nie pochwalał wyboru Ezechiasza; bowiem prosić za siebie, a nie liczyć się z ludem, wydawało się Bogu naganne. Dlatego prorok mówi dalej: Pocieszajcie, pocieszajcie mój lud, mówi Bóg; bo jeśli ten człowiek, mówi, będąc samolubny, myślał i modlił się za siebie, ale nie wspomniał o ludzie, to jednak Bóg, troszcząc się o swój lud, nakazuje to tym, którzy są w stanie go pocieszyć”.
W przeciwieństwie do braku troski Ezechiasza o przyszłe królestwo, Bóg troszczy się o nie i to mówi. Król troszczy się jedynie o „pokój i sprawiedliwość za [swoich] dni” (39, 8). Bóg widzi szerszy obraz i rozpocznie swoje słowa w rozdziale 40 słowami: „Pocieszajcie, pocieszajcie mój lud. Przemawiajcie do serca Jerozolimy, wołajcie do niej”.
W pierwszych dwóch częściach tego proroctwa widzimy tak wiele postaw Boga, w tym i sąd Boży. Ostatecznie jednak to Jego miłosierdzie, miłość i pocieszenie pozostają w naszej pamięci i wyobraźni. I to są wspaniałe dary dla nas! Panie, zmiłuj się!
Edith M. Humphrey (tłum. Gabriel Szymczak)
fotografia: Tanjica /orthphoto.net/
Zostań przyjacielem cerkiew.pl
Stałe wsparcie daje nam stabilność i możliwość realizacji nowych inicjatyw.