Nie wiemy, czym jest Bóg w swojej Istocie, znamy jednak sposób Jego istnienia.
Bóg doświadczenia kościelnego jest Jeden i Troisty. Dla zrozumienia prawdy o Jednym Bogu Kościół posługuje się, w sposób umowny, filozoficznym pojęciem jednej Istoty (ousia). A dla określenia troistości Boga posługuje się pojęciem trzech Hipostaz, czyli Osób. Tak więc dla Kościoła Bóg jest współistotny (jedna Istota) i trójhipostatyczny (trzy Hipostazy, czyli Osoby).
Pojęciem istoty posługujemy się w sposób umowny, ponieważ słowo to oznacza fakt uczestnictwa w byciu: greckie słowo ousia pochodzi od żeńskiej formy imiesłowu czasownika eimi („jestem”). W przypadku Boga nie możemy jednak mówić o uczestnictwie w byciu, lecz o samym Byciu, o pełni wszelkiej możliwości istnienia i życia. Dlatego apofatyczne sformułowanie „ponadistotna istota”, którego często używają Ojcowie, jest bliższe wyrażeniu prawdy o Bogu Kościoła.
Mimo to rozróżnienie Istoty i Hipostaz Istoty ułatwia Kościołowi „określenie” i opisanie doświadczenia objawienia Boga. Nieco jaśniej pojmiemy, co rozróżnienie to ma określić, jeśli pomyślimy, że także człowiek, stworzony „na obraz” Boga, jest jedną istotą (współistotny) i niezliczonymi hipostazami, czyli osobami (wielohipostatyczny). Pojęcie jednej istoty wyprowadzamy z całokształtu właściwości i cech, które charakteryzują każdego człowieka: każdy człowiek ma rozum, myśl, wolę, zdolność osądu, wyobraźnię, pamięć itd. Wszyscy ludzie uczestniczymy przez te wspólne sposoby w istnieniu, w byciu, czyli mamy wspólną istotę. Ale każde poszczególne urzeczywistnienie (hipostaza) tej istoty, to znaczy każdy człowiek z osobna, ucieleśnia wszystkie wspólne cechy istoty w sposób jedyny, niepodobny i niepowtarzalny: mówi, myśli, osądza, wyobraża sobie w sposób absolutnie inny (różny od każdego innego człowieka). Każde ludzkie istnienie ma absolutną inność.
Mówimy więc o istocie, która jednak, zarówno w przypadku Boga, jak i człowieka, nie istnieje oddzielnie od konkretnych osób, które czynią ją istniejącą. Osoby hipostazują istotę, nadają jej hipostazę, czyli rzeczywiste i konkretne istnienie. Istota istnieje tylko „w osobach”; osoby są sposobem istnienia istoty.
To z kolei nie znaczy, że istota jest po prostu abstrakcyjnym pojęciem (pojęciem bóstwa czy człowieczeństwa), które powstaje jedynie w umyśle człowieka jako podsumowanie wspólnych właściwości i cech. Mówimy, że istota nie istnieje inaczej niż ucieleśniona w konkretnych osobach. Jednak, zwłaszcza w przypadku człowieka, konkretne osoby (my wszyscy) mamy rzeczywiste doświadczenie zróżnicowania naszej osobowej hipostazy względem naszej istoty, czyli natury. Często czujemy, że istnieją w nas dwa pragnienia, dwie wole, dwie potrzeby, które domagają się zaspokojenia. Jedno pragnienie, wola czy potrzeba wyraża nasz wolny osobowy wybór i upodobanie, drugie zaś jest naturalnym popędem (dążeniem czy skłonnością), który zwalcza pierwsze i jawi się jako bezosobowe (instynktowne, jak mówimy) żądanie, niepozostawiające miejsca na wolną myśl, osąd i decyzję. To rozdwojenie wskazuje Apostoł Paweł, gdy pisze do Rzymian: „Widzę w członkach moich inne prawo, walczące z prawem mego umysłu… Nie czynię bowiem tego, czego chcę, lecz to, czego nienawidzę, to czynię… Albowiem chcieć leży w mojej mocy” (Rz 7,15-23).
Powiemy jeszcze bardziej szczegółowo o tym „buncie” natury ludzkiej przeciw wolności osoby, o pędzie natury, by istnieć, zachować się i trwać sama przez się, jedynie jako natura, a nie jako osobowa inność i wolność. I zobaczymy, że to rozdwojenie natury i osoby stanowi niepowodzenie („grzech”) istnienia człowieka, którego ostatecznym następstwem jest śmierć. Na razie interesuje nas tu prawda natury, czyli istoty, którą w przypadku człowieka poznajemy jako egzystencjalne doświadczenie przeciwstawiania się wolności osoby. W przypadku Boga natomiast nie mamy żadnych danych do poznania Jego Istoty. Wierzymy jedynie, że nie ma tam przeciwieństwa Natury i Osoby, skoro nie ma tam niepowodzenia i śmierci. Ośmielamy się powiedzieć (zawsze względnie, w granicach ograniczonych możliwości ludzkiego języka), że egzystencjalna pełnia Boskiej Natury harmonizuje absolutnie z wolnością Boskich Osób. Dlatego Boska wola i energia są wspólne, a jedność życia Trójcy jest nierozerwalna. Jest to jedność zarówno Natury, jak i wolności, wolności, która jednoczy naturę w życiu miłości: miłość stanowi bycie Bóstwa. Czym jednak dokładnie jest Istota Bóstwa, którą hipostazują trzy Osoby, tego poznać nie możemy. Przekracza to nie tylko możliwości naszego języka, lecz także nasze zdolności pojmowania i granice naszego doświadczenia. Mówimy więc o niepojętej tajemnicy Bóstwa, o niezgłębionej prawdzie Boskiej Istoty.
Nie wiemy, czym jest Bóg w swojej Istocie, znamy jednak sposób Jego istnienia. Bóg jest istnieniem osobowym, trzema konkretnymi istnieniami osobowymi, których osobowej inności Kościół ma bezpośrednie doświadczenie historyczne.
Tu znowu musimy się zatrzymać. Czym dokładnie jest istnienie osobowe, co znaczy osoba? Definicja wydaje się trudna, może ostatecznie nieosiągalna. Nawet w przypadku człowieka, gdzie cielesna indywidualność czyni „osobowość”, czyli osobowe elementy ludzkiego istnienia, konkretną i bezpośrednio dostępną, wydaje się niemal niewykonalne obiektywne określenie tego, co stanowi osobowość, co nadaje istnieniu osobowy charakter.
Oczywiście istnieje wstępna odpowiedź, której zwykle udziela się na te pytania. Wszyscy rozumiemy, że tym, co odróżnia istnienie osobowe od każdej innej formy istnienia, jest samoświadomość i inność. Samoświadomością nazywamy świadomość własnego istnienia, pewność, że istnieję i że to ja istnieję, byt mający tożsamość, która odróżnia mnie od każdego innego bytu. To odróżnienie jest absolutną innością, jedynym, niepodobnym i niepowtarzalnym charakterem, który określa moje istnienie.
Jednakże świadomość własnego istnienia, ja, tożsamość, świadomość absolutnej inności nie jest po prostu i wyłącznie wytworem myślenia, rezultatem funkcji mózgu, którą nazywamy rozumowaniem. Samoświadomość jest czymś znacznie więcej niż intelektualna pewność. Ma „podłoża”, które bada dziś cała nauka, psychologia głębi, i które nazywa podświadomością, nieświadomością, ego, superego. Na tysiące sposobów usiłuje ona określić to ostatecznie nieuchwytne i nieokreślone coś, czym jest człowiek, poza funkcjami cielesnymi i reakcjami biochemicznymi, pobudzeniami komórek czy jakimikolwiek innymi uprzedmiotawiającymi interpretacjami.
Poprzez analizy snów, skojarzeń, automatyzmów zachowania, przez odwoływanie się do przeżyć dziecięcych i do pierwotnych relacji ze środowiskiem rodzinnym psychologia głębi stara się wyśledzić sposób kształtowania się i dojrzewania ja. Ten sposób (zarówno kształtowania się, jak i dojrzewania ja) nie jest niczym innym niż relacją, odniesieniem. Jest to możliwość, która stanowi człowieka: znajdować się naprzeciw kogoś lub czegoś, mieć oblicze zwrócone ku komuś lub czemuś, być pros-opon. Mówić „ja”, zwracając się do jakiegoś „ty”, rozmawiać, wchodzić we wspólnotę. Osoba nie jest jednostką arytmetyczną, atomem jakiejś całości, bytem samym w sobie. Istnieje tylko jako samoświadomość inności, a zatem tylko wobec każdego innego istnienia, tylko w relacji, w odniesieniu.
Dlatego tylko bezpośrednia relacja, spotkanie, obcowanie może sprawić, że poznamy osobę. Żadna obiektywna informacja nie jest w stanie wyczerpać niepodobieństwa osoby, sprawić, byśmy ją poznali. Jakkolwiek szczegółowe opisy byśmy podali, jakkolwiek byśmy obstawali przy ilościowych odcieniach indywidualnych cech i właściwości (rysów fizjonomii, usposobienia, charakteru itd.), nasze określenia będą w każdym razie pasować do wielu jednostek, ponieważ niemożliwe jest, by obiektywnymi sformułowaniami naszego codziennego języka wskazać jedyność i niepodobieństwo osoby. Dlatego trzeba osobno podkreślić wagę funkcji imienia, które jedyne, ponad pojęciami i określeniami, może oznaczyć tę jedyność, wyrazić i ujawnić osobę.
Jeśli poprzez wszystkie te opisy i analizy udało się w jakiś sposób zarysować i opisać doświadczenie prawdy osoby, możemy powiedzieć, że takie właśnie doświadczenie ma Kościół w swoim spotkaniu i relacji z Hipostazami Bóstwa. Widzieliśmy, że od początku osobowy charakter Bóstwa poświadcza doświadczenie patriarchów Izraela: spotykają Go „twarzą w twarz”, rozmawiają z Nim „oko w oko”. Bóg Izraela jest Bogiem prawdziwym, to znaczy rzeczywiście istniejącym, Bogiem żywym, ponieważ jest Bogiem relacji, osobowej bezpośredniości. To, co leży poza możliwością relacji, co jest bezrelacyjne, jest też nieistniejące, nawet jeśli jego istnienie poświadcza ludzka logika. Na górze Horeb Mojżesz prosi Boga, by sam objawił swemu ludowi swoją osobową tożsamość, wyjawiając swoje Imię (Wj 3,13-14). „Jestem, który jestem”, odpowiada Bóg, a Mojżesz oznajmia ludowi, że posyła go Jahwe („Będący”), i wzywa Izraelitów, by czcili Tego, o kim mowa: „On jest”. Boskie Imię nie jest rzeczownikiem, który zaliczałby Boga do bytów, ani przymiotnikiem, który przypisywałby Mu jakąś cechę charakterystyczną. Jest czasownikiem, jest echem na ustach ludzi tego Słowa, którym Bóg sam siebie określa jako istniejącego, jako jedynego w pełnym znaczeniu istniejącego.
Bóg określa siebie jako istniejącego w granicach relacji ze swoim ludem: objawienie Jego Imienia jako Będącego jest relacją przymierza z Izraelem. Dla Izraelitów Bóg nie jest zobowiązany przez swoją Istotę do istnienia, Jego istnienie nie jest koniecznością logiczną. Istnieje, ponieważ jest wierny swojej relacji przymierza ze swoim ludem. Jego istnienie poświadcza wierność relacji, to znaczy osobowa bezpośredniość Jego objawienia i Jego interwencji w historii Izraela.
prof. Christos Yannaras (tłum. Jakub Oniszczuk)
za: Christos Yannaras, Elements of faith (Αλφαβητάρι της πίστης), s. 48-54.
fotografia: Aleksander Wasyluk /orthphoto.net/
Zostań przyjacielem cerkiew.pl
Stałe wsparcie daje nam stabilność i możliwość realizacji nowych inicjatyw.