Przywrócenie historycznej jedności - historia i współczesność

Podpisanie „Aktu o łączności kanonicznej ” zakończyło trwający wiele dziesięcioleci podział Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. W dzień Wniebowstąpienia Pańskiego, 17 maja br. patriarcha Aleksy II (zwierzchnik Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej – Patriarchat Moskiewski; dalej: RCP PM) i metropolita Ławr (zwierzchnik Rosyjskiej Cerkwi Za Granicą – tzw. Cerkiew Zarubieżna; dalej RCP ZG) podpisali dokument - akt łączności, przywracając tym samym zerwaną niegdyś łączność eucharystyczną i administracyjną między obiema Cerkwiami. Uroczystości, z udziałem prezydenta Rosji Władimira Putina, miały miejsce w soborze Chrystusa Zbawiciela w Moskwie.

„..by wszyscy byli jednością…”

Przybycie zwierzchników do moskiewskiej świątyni obwieściło świąteczne bicie dzwonów. Po powitaniu hierarchów obu Cerkwi rozbrzmiał troparion święta Wniebowstąpienia Pańskiego wykonany przez połączony chór Troice-Siergiejewoj Ławry (siedziby Moskiewskiej Akademii Teologicznej) i RPC ZG. W specjalnej modlitwie zwierzchnik RCP PM, Aleksy II, zawarł m.in. następujące prośby:

„Panie, Który wznosiłeś do Ojca Swego modlitwę za Twych uczniów, aby wszyscy byli jedno, wejrzyj miłosiernie na Twój lud, który zgrzeszył i nie zachował Twej woli, pobłogosław nasze dobre zamiary i Sam dokonaj dzieła zjednoczenia Cerkwi na Twą chwałę, ucisz kościelne zgorszenia i podziały (...) spraw, abyśmy uwolnili się od wszystkich krzywd i nieporozumień, zaś miłość braterska niech panuje pośród dzieci naszej Cerkwi tak w Ojczyźnie, jak i pozostających poza jej granicami. Uczyń nas teraz godnymi wejść do Twego świętego przybytku i złożyć Ci ofiarę bezkrwawą, abyśmy połączyli się w jedno ciało przystąpieniem do Życiodajnego Ciała i Czcigodnej Twej Krwi i wysławiali całym sercem Twą niewypowiedzianą miłość do człowieka” (tłum. ks. M. Synak, www.cerkiew.pl).

Po wspomnianej modlitwie sekretarze obu Kościołów odczytali postanowienia Synodów RCP MP i RCP ZG dotyczące zatwierdzenia „Aktu...”. Następnie patriarcha Aleksy II i metropolita Ławr złożyli podpisy pod historycznym dokumentem kładącym kres bolesnemu podziałowi w łonie Cerkwi Rosyjskiej .

„Niniejszym aktem przywraca się łączność kanoniczną wewnątrz lokalnego Kościoła prawosławnego w Rosji. Wcześniej wydane akty, które stały na przeszkodzie kanonicznej łączności niniejszym uznaje się za pozbawione mocy. Przywrócenie łączności kanonicznej posłuży Bogu umożliwiając wzmocnienie Kościoła Chrystusowego oraz dziełu dawania przez ten Kościół we współczesnym świecie świadectwa przyczyniając się do wypełnienia woli Bożej „żeby rozproszone dzieci Boże zgromadzić w jedno” (J. 11,52)” – to najważniejsze stwierdzenie podpisanego dzisiaj w Moskwie dokumentu, który z całą pewnością przejdzie do historii.

Po podpisaniu „Aktu…” Aleksy II powiedział: „Miało miejsce historyczne wydarzenie, na które wszyscy czekali długie lata. Ustanowiono jedność Rosyjskiej Cerkwi. To święto jest bardzo ważne dla Cerkwi, ponownie zbierającej w jedno swoje dzieci, jest drogocenne dla całego naszego narodu. Przezwyciężyliśmy cerkiewne podziały”. Z kolei metropolita Ławr mówił: „Dzisiejszy dzień utwierdza tę prawdę i daruje nam radość jedności”.

Zabierając głos, prezydent Rosji – Władimir Putin – stwierdził, że: „Dzisiejszy dzień jest dniem historycznym i ma znaczenie nie tylko dla Rosyjskiej Cerkwi, ale dla wszystkich Rosjan w całym świecie”.

Pierwsza Liturgia była celebrowana wspólnie przez patriarchę Aleksego II i metropolitę Ławra. Na prośbę wiernych nabożeństwo służono przy otwartych Królewskich Wrotach po to, by uczestnicy doniosłej ceremonii mogli obserwować wspólną Eucharystię zwierzchników, biskupów, kapłanów i diakonów zjednoczonej Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Po komunikowaniu się duchownych wierni przystąpili do wspólnego Kielicha – pierwszej wspólnej Eucharystii…Sakramentu, który prowadzi Rosyjską Cerkiew nową, zjednoczoną drogą…

Wielki podział Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej

Rozłam rozpoczął się w lutym 1917 r. Po rewolucji lutowej do władzy w Rosji doszli eserowcy tworząc Rząd Tymczasowy z Aleksandrem Kiereńskim na czele. Car Mikołaj II abdykował, zaś Rząd Tymczasowy ogłosił wprowadzenie ustroju republikańskiego. Jednocześnie korzystając z osłabienia państwa i rewolucyjnej zawieruchy rośli w siłę bolszewicy Włodzmierza Lenina, którzy rozpoczęli przygotowania do nowej rewolucji. Przewrót miał miejsce 7 – 8 listopada (25– 26 października st. st.) 1917 r. Nowa władza zaprowadza w Rosji nowe, własne porządki. Wybucha wojna domowa. Ugrupowania zwolenników starego, carskiego systemu– tzw. „biali” walczą z Armią Czerwoną, lecz w 1920 r. ponoszą ostateczną klęskę.

17 lipca 1918 r. ginie śmiercią męczeńską car Mikołaj II wraz z rodziną i kilkoma najbliższymi osobami. Rządy bolszewików stały się faktem. Wszystkie te wydarzenia doprowadzają do emigracji wielu ludzi. Również duchownych – hierarchów i kapłanów.

Bardzo szybko bolszewicy uderzają w Cerkiew. 8 listopada 1917 r. na mocy rządowego dekretu Cerkiew pozbawiono ziemi. Kolejny dekret – z 17 grudnia – przekazywał tę ziemię na własność państwu. Nowa władza rozpoczęła osadzanie kapłanów w więzieniach, mordowanie duchownych i osób związanych z Cerkwią, zamykała świątynie, unieważniała śluby cerkiewne. Eskalacja nastąpiła 2 lutego 1918 r. po wydaniu dekretu o odłączenia Cerkwi od państwa.

Na tle wydarzeń politycznych 28 sierpnia 1917 r., w dniu Zaśnięcia Bogurodzicy, zebrał się Sobór Biskupów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Ów najwyższy organ administracyjny Cerkwi obradował z małymi przerwami do 20 września 1918 r. Najważniejszym wydarzeniem stało się, po 217 latach, przywrócenie urzędu patriarchy. Drogą najpierw wyboru kilku kandydatów, później zaś losowania jednego z nich, patriarszy tron objął metropolita Tichon (Bielawin). Z kolei na obszarach zajętych przez „białe armie” rozpoczął działalność tzw. „Wyższy Tymczasowy Zarząd Cerkiewny” z siedzibą w Tomsku. Po klęskach „białych” Zarząd miał siedziby w Irkucku oraz w Stawropolu na Krymie, skąd ostatecznie jesienią 1920 r. został ewakuowany do Konstantynopola.

Próbując zorganizować życie Cerkwi w nowych, trudnych warunkach, Patriarcha Tichon wydał 20 listopada 1920 r. dekret nr 326, umożliwiający tworzenie własnych, tymczasowych struktur cerkiewnych, w przypadku, gdyby łączność z patriarchatem okazała się niemożliwa. Nie wiedząc o dokumencie wydanym przez Jego Świątobliwość również 20 listopada 1920 r. do Konstantynopola został zwołany Sobór Biskupów przebywających poza granicami Rosji. 34 hierarchów powołało Wyższy Rosyjski Zarząd Cerkiewny oraz Synod Biskupów na czele z metropolitą halickim i kijowskim Antonim (Chrapowickim).

Z biegiem czasu Zarząd i Synod wykorzystał zaproszenie patriarchy serbskiego Barnaby i przeniósł się do Sremskich Karłowic. Na zwołany przez metropolitę Antoniego w 1921 r. pierwszy Zagraniczny Sobór Biskupów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej przybyło 16 hierarchów przebywających poza Rosją i 155 delegatów z bolszewickiej Rosji. Wydana pod wpływem władzy decyzja patriarchy Tichona, o rozwiązaniu Wyższego Zarządu ugruntowała postanowienie przebywających na emigracji hierarchów. Nawiasem mówiąc, w kilka dni po ogłoszeniu decyzji, patriarcha został aresztowany. Zmarł 7 kwietnia 1925 r.

Efektem takiego rozwoju wydarzeń było postanowienie Zagranicznego Soboru Biskupów podjęte w sierpniu 1922 r. Na jego mocy oraz na mocy dekretu 326 patriarchy Tichona z 1920 r. Zarząd i Synod stawał się uprawomocniony i kanoniczny. Rok 1927 przyniósł kolejną, tym razem najboleśniejszą, ranę - tzw. „Deklarację lojalności” wobec bolszewików metropolity i locum tenensa (strażnika tronu patriarszego) Sergiusza. Dokument mówił o pełnej lojalności Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej wobec władzy. Po „Deklaracji lojalności” biskupi, zebrani ponownie w Karłowcach, przyjęli postanowienie, na mocy którego zerwali wszelkie administracyjne kontakty z Patriarchatem Moskiewskim „ujarzmionym przez władze bolszewickie”. Synod ogłaszał, że jest wolną częścią Cerkwi Rosyjskiej oderwanym od Cerkwi-Matki. Wówczas metropolita Sergiusz wezwał biskupów przebywających w Karłowcach do całkowitego podporządkowania się władzy cerkiewnej w Moskwie. Reakcja Synodu Karłowickiego była natychmiastowa: „Jeśli metropolita Sergiusz i jego Synod podejmą decyzję o wykluczeniu biskupów i wiernych z Patriarchatu Moskiewskiego, wówczas takie postanowienie będzie niekanoniczne”. „Akt lojalności” metropolity Sergiusza legł głębokim cieniem na wzajemnych stosunkach, ostatecznie pogłębiając 80-letni podział Cerkwi Rosyjskiej.

Synod Biskupów często zmieniał siedziby. Początkowo rezydował w serbskich Karłowicach. Od 1945 r. przebywał w Monachium, by cztery lata później przenieść się ostatecznie do Nowego Jorku. Z biegiem czasu Cerkiew „Zarubieżna” rozrosła się. W chwili obecnej liczy: 13 arcybiskupów i biskupów, 22 monastery, 350 kapłanów obsługujących 320 parafii. Jej struktury rozwinęły się w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, Australii, Niemczech i innych krajach Europy Zachodniej. RCP ZG posiada liczne monastery, w tym min. na terenie Ziemi Świętej.

W drodze do jedności

Rok 2003 to data przełomu w relacjach między Cerkwiami. Na zaproszenie Patriarchatu Moskiewskiego do rosyjskiej stolicy przybyła delegacja RCP ZG na czele z biskupem Niemiec Markiem. Było to prawdziwe ocieplenie i szansa na poprawę stosunków. Zresztą szansa, jak pokazują wydarzenia, wykorzystana. Wynik rozmowy z patriarchą Aleksym II okazał się zadowalającydla obu stron. Na podstawie wspólnych ustaleń powołano komisję mającą na celu przezwyciężenie przeszkód w drodze do zjednoczenia. W liście Soboru Biskupów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej Poza Granicami Rosji hierarchowie pisali: „w chwili obecnej Cerkiew stoi przed nowymi wyzwaniami, kiedy granice pomiędzy państwami nie odgrywają już takiej roli jak w przeszłości, przestała istnieć żelazna kurtyna, rozdzielone kiedyś – jak się wydawało na zawsze – rodziny mają możliwość porozumiewania się, a powstałe rany goją się. Pomimo widocznego podziału jedność Ciała Chrystusa przetrwała, a biskupi Cerkwi są wezwani do dążenia do pełnego zjednoczenia” (tłum. Szymon Krzyszczuk - www.cerkiew.pl )

W maju 2004 r., w trakcie pobytu w Moskwie, metropolita Ławr zapewnił o dążeniu do zjednoczenia obu rosyjskich struktur cerkiewnych. Zaledwie miesiąc później obie komisje, pod przewodnictwem arcybiskupa korsuńskiego Innocentego (PM) i arcybiskupa niemieckiego Marka (RCP ZG) rozpoczęły w Moskwie złożony proces negocjacyjny. Owocem wielokrotnych spotkań stało się podpisanie 21 czerwca 2005 r. statusu RCP ZG zawartego w projekcie „Aktu o kanonicznej łączności”. Patriarchat Moskiewski i władze Cerkwi Zarubieżnej zatwierdziły „Akt…” w listopadzie 2006 r. W ten sposób negocjacje dobiegły końca. Końcowy akt zakończenia podziału miał miejsce 17 maja 2007 r.

Co dalej ? – rozważania

Po historycznych uroczystościach nadchodzą dni codzienności…i wprowadzenie postanowień „Aktu…” w życie. 18 maja 2007 r. metropolita Ławr celebrował nabożeństwo całonocnego czuwania w monasterze pw. Spotkania Pańskiego w Moskwie. Nie było już kanonicznych przeciwwskazań, by hierarcha Zarubieżnej Cerkwi sprawował nabożeństwo. Zwyczajne przejście do codzienności cieszy…

Martwi fakt, że ok. 20 – 25 % wiernych RCP ZG sprzeciwia się postanowieniom „Aktu…”. Dlaczego? Do podstawowych zarzutów zalicza się: niekanoniczność RCP, współpracę patriarchatu moskiewskiego z wrogimi Cerkwi władzami ZSRR oraz prowadzenie dialogu Patriarchatu Moskiewskiego z Kościołem rzymsko-katolickim. Skutkiem są liczne przejścia parafii do innych jurysdykcji. Przykładem jest choćby żeński Leśniański Monaster w Provenont, we Francji. 2 maja 2007 r. siostry przeszły w jurysdykcję niekanonicznej „Rosyjskiej Prawdziwie Prawosławnej Cerkwi”. Za ich przykładem mogą pójść kolejne jednostki Cerkwi Zarubieżnej. Mogą, ale nie muszą…

Wracając do codzienności… Wystąpią problemy dnia codziennego. Na przykład paralelne diecezje i parafie. Na pytanie o tego typu problemy biskup sztutgardzki Agapiusz (RCP ZG) udzielił dziennikarzowi rosyjskiej gazety „Tatianin dień’” następującej odpowiedzi: Paralelne diecezje istnieją od dawna i w jednych i tych samych państwach, niczego nowego w tym nie ma. Jednak zamysł jest taki, by następowało stopniowe łączenie. Kapłanów zarówno u nas, jak i u nich (w Patriarchacie Moskiewskim – przyp. S. D.) wcale nie jest tak wielu, by obsługiwać całe Niemcy. W naszej Cerkwi 30 – tu i w Patriarchacie Moskiewskim mniej więcej 30 - 40 ludzi. Ważnym jest, by unikać paralelnych struktur w jednym i tym samym mieście. Trzeba będzie porozumieć się, by troszczyć się i o nowe placówki i co najważniejsze, by życie diecezjalne niejako rozszerzało się, a nie koncentrowało się na pewnych oddzielnych miastach.

Podsumowując analizę można pokusić się o parę wniosków. Droga, jaką przeszła Rosyjska Cerkiew Prawosławna od momentu podziału 20 listopada 1920 r. aż do 17 maja 2007 r. z całą pewnością nie była łatwa. Wręcz przeciwnie. Pełna cierni, zakrętów, dramatów, paradoksów. Ale ostatecznie nastąpiła droga kompromisu i pełne porozumienie. Miejmy nadzieję, że porozumienie będzie towarzyszyło dalszemu istnieniu i rozwoju zjednoczonej Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Dlaczego możemy żywić taką nadzieję? Choćby dlatego, że hierarchia RCP stoi przed rozwiązaniem bolącego problemu ukraińskich podziałów cerkiewnych…

Pełna treść „Aktu o kanonicznej łączności”

Na podst.: www.cerkiew.pl www.patriarchia.ru www.pravoslavie.ru www.ekai.pl Ks. Sergiusz Szczukin, Krótka historia Rosyjskiej Prawosławnej Cerkwi Zagranicą. 1922–1972, w: www.russianorthodoxchurch.ws Bp Kallistos (Ware), Krótki szkic porewolucyjnej historii rosyjskiego prawosławia poza granicami Rosji, za: www.cerkiew.pl. Ałła Matreńczyk, Leczenie ran podziału, w: „Przegląd Prawosławny”, 6 / 2006. Patriarcha Aleksy II, Zawsze wierzyliśmy, że ten podział jest tymczasowy, w: „Przegląd Prawosławny”, 6/2006.

— Stefan Dmitruk