"Usiadł Adam naprzeciw raju..." - o hymnografii Niedzieli wygnania Adama z raju

Jutro Kościół prawosławny obchodzi ostatnią niedzielę przed Wielkim postem zwaną Niedzielą wygnania Adama z Raju. Hymnografia tego dnia związana jest bowiem tematycznie z utraceniem przez prarodziców możliwości przebywania w Raju. Jednym z najbardziej znanych tekstów liturgicznych jutrzejszego dnia jest stichera z wieczerni:

Siedie Adam priamo raja, i swoju nahotu rydaja płakasze, uwy mnie, prelestiju łukawoju uwieszczannu bywszu i okradienu i sławy udalenu, uwy mnie, prostotoju nahu, nynie że niedoumiennu. No o raju, ktomu twojeja sładosti nie nasłażdusia; ktomu nie uzriu Hospoda i Boha mojeho i Sozdatiela. W ziemlu bo pojdu, ot niejaże i wziat bych. Miłostiwie szczedryj, wopiju Ti: pomiłuj mia padszaho.

„Usiadł Adam naprzeciw raju i łkając opłakiwał swoją nagość: Biada mi, którego pokonało oszustwo złego i zostałem okradziony oraz pozbawiony chwały! Biada mi, w prostocie nagiemu, a teraz zakłopotanemu! O raju, nie nasycę się już twoją słodyczą! Nie ujrzę także Pana i Boga mego, i Stwórcy, pójdę bowiem do ziemi, z której zostałem wzięty. Miłosiernie szczodry, wołam do Ciebie: Zmiłuj się nade mną, upadłym!”

W tekście opisany jest smutek pierwszego człowieka po wypędzeniu z miejsca szczęśliwości. Adam podkreśla swoją rozpacz poprzez dwukrotne wezwanie „biada mi”. Swoje słowa kieruje w stronę spersonifikowanego (uosobionego) raju. Motyw ten wielokrotnie przewija się w tekstach liturgicznych ostatniej niedzieli przed Wielkim Postem. Utwór kończy modlitewne wezwanie skierowane do Boga wyrażające głęboką skruchę – „Zmiłuj się nade mną, upadłym”.

Inna ze sticher rozbrzmiewających na wieczerni rozwija temat raju. Podmiot liryczny wychwala raj słowami: Raju wsieczestnyj, krasniejszaja dobroto, bohozdannoje sielenije, wiesielije niekonczajemoje i nasłażdienije, sławo prawiednych, prorokow krasoto, i swiatych żyliszcze („Raju najczczigodniejszy, najpiękniejsza doskonałości, mieszkanie stworzone przez Boga, niekończące się wesele i rozkosz, chwało ascetów, piękno proroków i mieszkanie świętych”). W dalszej części hymnu nadawca prosi – Szumom listwij Twoich Sodietiela wsiech moli, wrata otwierzsti mi, jaże prestuplenijem zatworich, i spodobitisia drewa żiwotnaho prijati, i radosti, jejaże preżdie w tiebie nasładichsia („Szumem Twych liści błagaj Stwórcę wszystkich, aby otworzył mi bramy, które zamknąłem przez przestępstwo, i abym stał się godnym przyjęcia drzewa życia i radości, którymi przedtem rozkoszowałem się”). Adam (a jednocześnie również każdy z ludzi) pragnie powrócić do Raju. Prosi Boga, by Ten otworzył mu bramy, które on sam zamknął przez swój zły, nieposłuszny czyn. Te słowa w doskonały sposób współgrają z hymnami śpiewanymi od trzech tygodni na każdej niedzielnej jutrzni – „Dawco życia, otwórz mi bramę pokuty”. Wrota raju nie mogą bowiem zostać otwarte w inny sposób niż poprzez skruchę.

Warto zwrócić uwagę na budowę kontakionu i ikosu po szóstej pieśni kanonu na jutrzni. Ikos nawiązuje do dawnego układu budowy kontakionu. Niegdyś składał się on z dwudziestu czterech części. Kontakion i ikos na jutrzejszą niedzielę tworzą wspólnie pięcioczęściowy poemat, którego zwrotki łączy epifora (jednakowe zakończenie) – „Miłosierny, zmiłuj się nade mną, upadłym”. Oto fragmenty poematu:

Widiew Adam anhieła izrinuwsza, i zatworiwsza bożestwiennaho sada dwier, wozdochnuw wielmi i hłahola: Miłostiwie, pomiłuj mia padszaho. Spoboli raju stiażatielu obniszczawszemu, i szumom twoich listwij umoli Sodietiela, da nie zatworit tia: Miłostiwie, pomiłuj mia padszaho. Raju wsiedobrodietielnyj, wsieswiatyj, wsiebohatyj, Adama radi nasażdiennyj i radi Jewy zakluczennyj, umoli Boha o padszem: Miłostiwie, pomiłuj mia padszaho.

„Widział Adam anioła, który go wyrzucił i zamknął bramę boskiego ogrodu, westchnął wielce i rzekł: Miłosierny, zmiłuj się nade mną, upadłym! Współczuj, raju, swemu właścicielowi, który popadł w nędzę, i szumem twoich liści ubłagaj Stwórcę, aby ciebie nie zamykał: Miłosierny, zmiłuj się nade mną, upadłym! Raju najdoskonalszy, najświętszy, najbogatszy, zasadzony ze względu na Adama i zamknięty ze względu na Ewę, ubłagaj Boga za upadłym: Miłosierny, zmiłuj się nade mną, upadłym!”

W ostatniej części poematu padają słowa dotyczące raju – „zasadzony ze względu na Adama i zamknięty ze względu na Ewę”. Wpływ pierwszej niewiasty na los Adama i całej ludzkości bardzo często przewija się w hymnografii jutrzejszej niedzieli. W jednej ze sticher wieczerni czytamy – Adam izhnan byst’ iz raja presłuszanijem, i sładosti izwierżen, żenskimi hłahoły prelszczennyj („Adam został wygnany z raju przez nieposłuszeństwo i odpędzony od słodyczy, skuszony przez słowa niewiasty”). Postać Ewy zostaje jednak zestawiona z postacią Bogurodzicy, zwaną często w teologii „Nową Ewą”. Pierwsza niewiasta przez pychę doprowadza do upadku ludzkości i zamyka bramy raju, druga zaś dzięki swojej pokorze otwiera bramy raju. W hymnie ku czci Bogurodzicy z czwartej pieśni kanonu autorstwa św. Krzysztofa czytamy – Swiataja Władyczice, otwierzszaja raja wrata wsiem wiernym, jaże Adam zakluczi prestuplenijem inohda, wrata miłosti mnie otwierzi („Święta Władczyni, otwierająca wszystkim bramy raju, które kiedyś Adam zamknął przestępstwem, otwórz mi bramy miłosierdzia”).

To nie przypadek, że ostatni dzień przed Wielkim Postem poświęcony jest wspomnieniu największej tragedii w historii ludzkości. Święci Ojcowie, którzy ustanowili pamięć wygnania Adama z raju na ostatnią z przygotowawczych niedziel, chcieli przypomnieć wszystkim wiernym, że celem życia każdego człowieka jest zamieszkanie w utraconym niegdyś miejscu wiecznej szczęśliwości, a jedyną ku temu drogą jest skrucha.

Tłumaczenia tekstów liturgicznych - na podst. liturgia.cerkiew.pl (tłum. ks. Henryk Paprocki)

— Paweł Karczewski