Arcybiskup Leo w Polsce

W dniach 12 - 17 października br. miała miejsce wizyta w Polsce zwierzchnika Fińskiego Autonomicznego Kościoła Prawosławnego, arcybiskupa Karelii i całej Finlandii, Leo. W skład delegacji wchodzili również przedstawiciele fińskich monasterów w osobie przełożonego męskiego monasteru Nowy Wałaam archimandryty Sergiusza oraz przełożonej żeńskiego monasteru w Lintula ihumeni Mariny i siostry Ksenii. Tłumaczem był ks. Aleksander Roszczenko, syn dziekana dekanatu narewskiego, ks. Bazylego Roszczenko. Pobyt fińskich gości dał możliwość bliższego zapoznania się z dziejami i dniem dzisiejszym fińskiego prawosławia.

W pierwszym dniu wizyty arcybiskup Leo, wraz z towarzyszącymi mu osobami, zapoznał się z życiem Kościoła prawosławnego w stolicy. Odwiedził katedrę na Pradze i cmentarz na Woli. W piątek, 13 października, goście odwiedzili parafie diecezji białostocko-gdańskiej. W samym Białymstoku wizytowali świątynie: Zmartwychwstania Pańskiego, św. Ducha, Hagię Sophię. Przebywali również w monasterze Zwiastowania NMP w Supraślu. Wieczorem tego samego dnia w katedrze św. Mikołaja arcybiskup Leo wraz z metropolitą Sawą i biskupem Jakubem celebrował całonocne czuwanie święta Opieki Przenajświętszej Bogarodzicy.

Następnego dnia, z okazji święta, zwierzchnicy obu Kościołów przewodniczyli św. Liturgii w cerkwi św. ap. Jakuba w Łosince. Na parafialne święto zebrało się tu pięciu biskupów, 30 duchownych i ok. 2 tys. wiernych. Po nabożeństwie miał miejsce uroczysty obiad w Centrum Kultury Prawosławnej w Krzywcu, gdzie goście mogli porozmawiać z duchowieństwem diecezji warszawsko-bielskiej. Kolejnym punktem sobotniego dnia wizyty było całonocne czuwanie w soborze św. Trójcy w Hajnówce.

Szczególnie uroczysta była niedzielna Liturgia 15 października. Wokół ołtarza soboru zebrało się 5 biskupów (obok metropolity Sawy i arcybiskupa Leo obecny był arcybiskup Szymon oraz biskupi: Miron i Grzegorz) oraz ponad 40 duchownych. Świątynia nie była wstanie pomieścić wszystkich wiernych. Jeszcze tego samego dnia fińska delegacja odwiedziła monaster świętych Marty i Marii na św. Górze Grabarce i w późnych godzinach wieczornych powróciła do Warszawy.

Poniedziałek, 16 października, poświęcony był na wyjazd do diecezji łódzko-poznańskiej. Goście odwiedzili parafie w Piotrkowie Trybunalskim, Częstochowie i Krakowie. Wszędzie byli serdecznie witani. Na spotkaniach obok wiernych i kleru diecezji nie zabrakło przedstawicieli władz państwowych i samorządowych. W Piotrkowie Trybunalskim obecni byli prezydent miasta, wiceprzewodniczący rady miejskiej, dyrekcja wojewódzkiego i lokalnego kuratorium oświaty, posłowie. W Częstochowie gości uroczyście spotykał przeor Jasnej Góry. Delegacja pomodliła się przed Częstochowską Ikoną Matki Bożej i udała się na molebien do częstochowskiej cerkwi. W Krakowie, poza prawosławną świątynią, fiński gość zwiedził też Kościół Mariacki. Ostatniego dnia wizyty arcybiskup Leo odwiedził ambasadę Finlandii i Prawosławne Seminarium Duchowne.

Pożegnanie Delegacji Fińskiego Autonomicznego Kościoła Prawosławnego nastąpiło na warszawskim lotnisku. Ufamy, że wywieźli oni od nas miłe wrażenia, które przełożą się na zdynamizowanie wzajemnych kontaktów, o czym wspominano prawie każdego dnia wizyty. Trzeba bowiem pamiętać, że już w latach 80. XX w. nasza młodzież w ramach Syndesmosu bardzo aktywnie współpracowała z młodzieżą fińską. Być może po tej wizycie powrócimy do tej dobrej praktyki.

Fiński Autonomiczny Kościół Prawosławny należy do najmłodszych Kościołów w prawosławnej rodzinie. Tradycje chrystianizacji tych terenów sięgają około tysiąca lat wstecz, czasów św. wielkiego księcia Włodzimierza. Wschodnia część Finlandii, Karelia, już w X wieku nawiązała ożywione stosunki handlowo-ekonomiczne z Nowogrodem i innymi handlowymi ośrodkami północy Rusi. Za ruskimi kupcami na fińskie tereny podążali chrześcijańscy misjonarze. W XIII w., wobec szwedzkiego panowania na tych terenach, prawosławna działalność misyjna ulega poważnemu spowolnieniu. W 1240 r. miała nawet miejsce krucjata zachodniego rycerstwa do Karelii i Ingrii. Atak ten został powstrzymany przez księcia Aleksandra Newskiego wielką bitwą na Newie w dniu 15 czerwca. Kościół przetrwał, a karelscy prawosławni podporządkowani zostali biskupstwu w Nowogrodzie. W późniejszych wiekach pracą misyjną wśród fińskich plemion zajmowali się mnisi z monasterów: Wałaamskiego, Koniewskiego, Sołowieckiego i Pieczengskiego.

W połowie XVI w. Fiński Kościół wyglądał jak kwitnąca kraina, z dużą ilością monasterów i parafii. Wojny rosyjsko-szwedzkie w latach 1570-1617 zniszczyły wiele z tego, co zostało osiągnięte w latach poprzednich. Na mocy traktatu szwedzko-rosyjskiego w Stołbowo z 1617 r. część wschodniej Finlandii, Karelia, została przyznana Szwecji. Prawosławni Finowie byli prześladowani i zmuszani do przyjęcia luteranizmu. Wielu wyemigrowało wówczas z Finlandii.

W 1700 r. rozpoczęła się długa wojna rosyjsko-szwedzka. W 1721 r. Karelia ponownie stała się częścią Rosji. Odbudowywano zniszczone świątynie, wznowiono misję. Od 1809 r. cała Finlandia została włączona do Rosji na prawach szerokiej autonomii - Wielkie Księstwo (własny rząd i parlament). Około 30 tys. miejscowych prawosławnych otrzymało pełną swobodę religijną. Znajdowali się oni pod jurysdykcją metropolity petersburskiego. W 1892 r. została utworzona diecezja w Wyborgu, której zarządzający nosił tytuł arcybiskupa finlandzkiego i wyborskiego. Dla Kościoła nastały lata rozkwitu. Na początku XX w. Kościół liczył 33 parafie, 42 duchownych, 3 monastery (dwa męskie) i około 50 tys. wiernych.

Rewolucja 1917 roku wstrząsnęła całym Patriarchatem Moskiewskim. Finlandia sięgnęła po polityczną niepodległość. Prawosławie zostało uznane za drugie wyznanie narodowe. W dniu 11 lutego 1921 r. decyzją patriarchy Tichona Kościół fiński otrzymał autonomię. Wyższe kręgi kościelnej hierarchii fińskiego Kościoła prawosławnego, pod naciskiem władz państwowych, dążyły jednak do pełnego uniezależnienia się od Patriarchatu Moskiewskiego. W 1922 r. korzystając z aresztowania patriarchy Tichona, Finowie zwrócili się do Patriarchy Konstantynopolitańskiego z prośbą o nadanie autokefalii. Decyzją patriarchy Meletiosa z dnia 6 czerwca 1923 r. Kościół Fiński ponownie otrzymał tylko autonomię. Jednocześnie wprowadzono do nabożeństw kalendarz gregoriański z zachodnim świętowaniem Paschy. W wyniku działań wojennych 1939-1940, a później 1944 r. (aneksji części Finlandii przez ZSRR) Kościół fiński stracił 18 parafii. Po pierwszym etapie działań wojennych, uciekając przed bolszewikami, spora część prawosławnej ludności emigrowała na bardziej zachodnie tereny kraju. Dotyczyło to szczególnie monasterów. Najsłynniejszy Monaster Wałaamski przeniesiony został do środkowej Finlandii i w Heinävesi wznowił swą działalność jako Nowy Wałaam. Seminarium trzeba było przenieść z Sortavale do Helsinek. Tym samym Prawosławie pojawiło się na dotychczas dziewiczych dla niego terenach Finlandii.

W 1944 r. nastąpiła całkowita aneksja Finlandii. Nie sprzyjało to rozwojowi miejscowego prawosławia. Stolicę arcybiskupstwa przeniesiono wówczas do Kuopio, a katedrę drugiego biskupa do Helsinek.

Odradzanie się Kościoła rozpoczęło się w 1949 r., kiedy to państwo przeznaczyło fundusze na budowę cerkwi, kaplic, plebanii, a także na remont istniejących świątyń. Jednocześnie zaczęto myśleć o uregulowaniu kanonicznego położenia Kościoła. Rozpoczęto rozmowy z Patriarchatami Konstantynopolitańskim i Moskiewskim. 30 kwietnia 1957 r. uznano autonomię Kościoła w ramach Patriarchatu Ekumenicznego i wznowiono kanoniczno-modlitewną jedność Kościołów. W 1961 r. przy Uniwersytecie w Helsinkach powstał Instytut Prawosławny, zajmujący się pogłębianiem wiedzy o Prawosławiu.

W 1988 r. władze państwowe zgodziły się utworzyć na Uniwersytecie w Joensuu Wydział Teologii Prawosławnej. Lata 90. charakteryzowały się wewnętrzną emigracją prawosławnej ludności. Coraz więcej parafii otwierało się przy wielkich ośrodkach miejskich, np. w Helsinkach. Dzisiaj Kościół fiński jest podzielony na trzy diecezje: Karelię, Oulską i Helsińską. Karelia stanowi arcybiskupstwo, na czele którego stoi arcybiskup Leo (arcybiskup Karelski i całej Finlandii). Fiński Kościół prawosławny jest Kościołem państwowym. Państwo posiada pewne wpływy na jego sprawy administracyjne. Prezydent Finlandii mianuje biskupów. Państwo płaci pensje biskupom i księżom, pokrywa koszty utrzymania szkół duchownych, finansuje działalność Rady Kościoła, pracę oświatową w parafiach i nauczanie religii w publicznych szkołach średnich. Sprawy wewnętrzne Kościoła są regulowane demokratycznie. Najwyższą władzę w Kościele sprawuje Synod Kościoła, który zbiera się co pięć lat. Synod składa się z 32 członków, z których połowę stanowią duchowni, a połowę świeccy. Decyzje podjęte przez Synod Kościoła są wprowadzane w życie przez Radę Kościoła, która składa się z pięciu członków: arcybiskupa, biskupa, sekretarza i dwóch wybieranych członków (duchownego i laika). Sprawy dogmatyczne należą do kompetencji biskupów.

W fińskim Kościele prawosławnym działa wiele organizacji, np.: Towarzystwo św. Sergiusza i Germana, które zajmuje się pracą misyjną w Kościele, wydaje książki teologiczne oraz oficjalne czasopismo Aumun Kitto („Zorza”). Równie aktywnie działa Syndesmos - międzynarodowa organizacja prawosławnej młodzieży.

W 1965 r. w Finlandii było ponad 70 tys. wiernych Kościoła prawosławnego (dla porównania rzymskich katolików było tylko 2.614), w 1985 r. prawosławnych było 60 tys., a rzymskich katolików 4.000. Ta spadkowa tendencja została powstrzymana. Obecnie około 1.000 osób rocznie przyjmuje prawosławie. Każdy prawosławny przeznacza zgodnie z państwowym prawem 1,4 % swego podatku na potrzeby Kościoła. Kościół prawosławny w Finlandii posiada ponad 60 świątyń i 100 kaplic. Co ciekawe, parafii jest o połowę mniej (24). Każda parafia ma po kilka cerkwi, np. parafia helsińska około 20. Ciekawym jest i to, że w każdej parafii działają komitety misyjne. Kościół posiada dwa monastery (żeński i męski). Poza językiem fińskim używane są języki: grecki, angielski, szwedzki, rumuński i rosyjski., Arcybiskup Karelii i całej Finlandii Leo kieruje fińskim Kościołem prawosławnym od 2001 roku.

fot. W. Perek

— ks. Doroteusz Sawicki