Biskup Dionizy (Łukin): Wielki Tydzień

Prezentujemy tekst śp. bp Dionizego (Łukina). Tekst omawia liturgikę i symbolikę Wielkiego Tygodnia.

Pierwszy dzień Wielkiego Tygodnia Kościół prawosławny poświęca św. sprawiedliwemu, Józefowi, sprzedanemu przez braci do Egiptu. W Wielki Wtorek wspomina się „mądre panny" — dusze wiernych, w sercach, których płonie ogień wiary i dlatego też zaopatrzyły się one w oliwę — łaskę Ducha Świętego i czujnie oczekują na Oblubieńca, przychodzącego teraz na dobrowolną Mękę. Nie znają jednak dokładnie czasu objawienia w chwale, „a zwłaszcza tej chwili, którą Ojciec zastrzegł dla Siebie" (Dz 1,7). W Wielką Środę wspomina się nierządnicę, która namaściła nogi Zbawiciela drogocennym olejkiem, o czym przepowiadano w całym świecie, oraz przywodzi się na pamięć apostoła-zdrajcę, który wydał Pana za trzydzieści srebrników. Przeciwstawienie tych dwu postaci zostało kontrastowo ukazane w pieśniach liturgicznych.

W czasie każdej jutrzni (w odróżnieniu od Wielkiego Postu) czytane są perykopy z ewangelii o ostatnich dniach Chrystusa na ziemi, a rankiem, w czasie godzin kanonicznych, czytane są wszystkie cztery ewangelie, przy czym trzy z nich czytane są w całości, a ewangelia według św. Jana — do początku pożegnalnej uczty Pana z uczniami. Każdego dnia celebrowana jest Liturgia Uprzednio Poświęconych Darów, również z czytaniem ewangelii. W środę rano po zakończeniu godzin kanonicznych celebruje się ostatnią Liturgię Uprzednio Poświęconych Darów, ostatni raz czyni się też pełne pokłony z modlitwą św. Efrema Syryjczyka. Oczyszczeni pokutą i pojednani ze sobą, wierzący przystępują do Komunii Świętej.

W Wielki Czwartek na jutrzni — zamiast troparionu „Oto oblubieniec” — można usłyszeć taki oto troparion:

"Wspaniali uczniowie zostali oświeceni na wieczerzy podczas mycia nóg. Ale niegodziwy Judasz pogrążył się w ciemnościach chciwości, i wydał Ciebie, sprawiedliwego Sędziego, postępującym bezprawnie sędziom. Zobacz, jak miłośnik pieniądza, ze względu na pieniądz powiesił się. Uciekaj duszo od chciwości, która doprowadziła go do tego, że takie rzeczy ośmielił się zrobić przeciwko swemu Nauczycielowi. O Panie, który jesteś dobry dla wszystkich, chwała Tobie!".

Rankiem w Wielki Czwartek mają miejsce zwyczajne, a nie postne, godziny kanoniczne, po nich zaś następuje wieczernia Wielkiego Piątku połączona z Boską Liturgią św. Bazylego Wielkiego. Sprawowana jest ona w ciemnofioletowych (a nie w czarnych) szatach liturgicznych, bowiem Wielki Czwartek jest świętem Misterium Ciała i Krwi Pańskiej. Ze względu na święto obowiązuje post w ograniczonym zakresie (można spożywać wino i oliwę). Ewangelia opowiada o mistycznej wieczerzy i męce Chrystusa, przy czym została ona skomponowana z opowiadań różnych ewangelistów. Zamiast Pieśni Cherubinów, wersetu pokomunijnego i w czasie Komunii wiernych, a także zamiast "Widzieliśmy światłość prawdziwą" i "Niech napełnią się usta nasze", śpiewa się "Przyjmij mnie dziś, Synu Boży, jako uczestnika Twojej Mistycznej Wieczerzy".

Umocnieni duchowo przyjęciem Komunii Świętej wierzący wieczorem gromadzą się w świątyni, aby duchowo być obecni podczas męki Pana.

Czytanie dwunastu fragmentów ewangelii (podczas jutrzni Wielkiego Piątku) rozpoczyna się sześcioma psalmami. Po wielkiej ektenii i „Alleluja" trzykrotnie śpiewa się troparion "Wspaniali uczniowie...", podczas którego otwiera się Brama Królewska i na środek cerkwi wynoszona jest ewangelia oraz odbywa się okadzenie całej świątyni. Po śpiewie troparionu czyta się pierwszy fragment ewangelii męki, opowiadający o wydarzeniach od pożegnalnej wieczerzy Pana z uczniami aż do Jego wyjścia „na drugi brzeg potoku Cedron" (J 18,1). Po odczytaniu ewangelii odbywa się okadzenie i śpiewane są odpowiednie antyfony. Tak dzieje się po pierwszych pięciu fragmentach; po szóstym czytane są błogosławieństwa (por. Mt 5,3-12) z troparionami; po siódmym psalm 50, a po ósmym następuje kanon niepełny składający się z trzech pieśni i umieszczony zaraz po nim eksapostilarion:

Tak mówi Pan do Żydów: Ludu mój, cóżem ci uczynił? W jaki sposób cię prześladowałem? Przywracałem wzrok waszym ślepcom, Uzdrawiałem trędowatych, Podniosłem człowieka z łoża boleści. 0 ludu Mój, cóż ci uczyniłem, że tak mi odpłacasz? Zamiast manny dałeś mi żółć, Zamiast wody — ocet a za miłość Moją — przybiłeś Mnie do Krzyża. Nie mogę znieść już więcej. Zawołam pogan i oni będą wysławiać Mnie z Ojcem i Duchem. I obdarzę ich życiem wiecznym. (Antyfona 12, po 4 fragmencie ewangelii, ton 8)

Po piątym fragmencie ewangelii, opowiadającym o drodze Chrystusa na Golgotę, na środek świątyni wynoszony jest krzyż, który umieszczany jest naprzeciw pulpitu z ewangelią. Śpiewa się antyfonę 15 (ton 6):

Ten, który na wodach zawiesił Ziemię, dzisiaj wisi na drzewie. Ten, który jest Królem aniołów, Jest poprzebijany koroną cierniową. Ten, który okrył niebo chmurami, Jest odziany w purpurę pośmiewiska. Ten, który w Jordanie uwolnił Adama, Jest bity po twarzy. Oblubieniec Kościoła Jest przybity gwoździami. Syn Dziewicy, Jest przebity włócznią. Oddajemy cześć Twojej Męce, o Chryste! Ukaż nam chwalebne Swoje Zmartwychwstanie.

W czasie czytania fragmentów ewangelii wszyscy stoją z zapalonymi świecami w rękach.

Mija święta noc wspominania męki Pańskiej. Wierzący wracają do domów, niosąc w rękach zapalone świece, od których zapalą lampki przed świętymi ikonami w swych domach. W ich rozpalonych sercach jaśnieje dające życie światło męki Chrystusa.

Nastaje dzień wspominania ukrzyżowania Pańskiego, który Kościół prawosławny spędza na surowym poście.

Rankiem celebrowane są Godziny Królewskie, podczas których ponownie czytana jest ewangelia męki (bez opisu mistyczndej wieczerzy), a przed wieczorem odprawiana jest wielka wieczernia Wielkiej Soboty.

Przybity do krzyża Pan dokonał wielkiego dzieła odkupienia. Ze słowami „Wykonało się" Życie wydaje się śmierci. Drży stworzenie, przerażają się aniołowie, trzęsie się piekło, szlochają i biją się w piersi mieszkańcy Jerozolimy... Kontemplując to, z lękiem śpiewa Kościół prawosławny:

Całe stworzenie zostało zmienione przez lęk, Widząc Ciebie wiszącego na Krzyżu, Chryste. Słońce stało się ciemnością, Fundamenty ziemi zatrzęsły się; Wszystko cierpiało ze Stwórcą wszystkiego Z Twojej woli, Ty przecierpiałeś to ze względu na nas: Panie, chwała Tobie!

Na początku wieczerni, po wejściu, czytane są proroctwa, lekcja apostolska i ewangelia — jest ona kompozycją składającą się z opowiadania różnych ewangelistów. Następnie wspomina się zdjęcie Pana z krzyża — wyniesienie całunu (gr. sindon, cs. płaszczanica). Wraz z Józefem i Nikodemem Kościół prawosławny śpiewa pieśń pogrzebową:

"Józef z Nikodemem zdjęli z Krzyża Ciebie, który jesteś odziany w światło jak w szatę; I patrząc na Ciebie martwego, nagiego i bez pogrzebu, Józef w swym współczującym płaczu lamentował mówiąc: Biada mi, najsłodszy Jezu! Tak niedawno, gdy słońce zobaczyło Cię wiszącego na Krzyżu Przyoblekło się w ciemność, Ziemia zatrzęsła się z lękiem I rozdarła się zasłona w świątyni. Teraz widzę Ciebie, który dobrowolnie wydałeś się na śmierć. Jak pogrzebię Cię, mój Boże? W jaką płaszczanicę Cię zawinę? Jak swymi rękami dotknę Twego najczystszego, niezniszczalnego Ciała? Jaką pieśń zaśpiewam na Twoim pogrzebie, O współczujący Zbawicielu? Wysławiam Twoją mękę; Wysławiam Twój pogrzeb i Twoje Zmartwychwstanie, wołając: O Panie, chwała Tobie! (Wieczernia w Wielki Piątek, ton 5)

W czasie śpiewu tej pieśni wynosi się święty całun, a następnie śpiewane są tropariony:

"Szlachetny Józef" (cs. Błagoobraznyj Josif) i "Do kobiet niosących wonności zbliżył się przy grobie anioł". Kończy się wieczernia, tuż po której rozpoczyna się małe powieczerze z czytaniem kanonu o zdjęciu z krzyża i płaczu Przenajświętszej Bogurodzicy. W czasie czytania kanonu wierzący całują całun.

Wspomnienie złożenia do grobu Pana ma miejsce w czasie wieczornego nabożeństwa — jutrzni Wielkiej Soboty. Rozpoczyna się ona sześcioma psalmami i wielką ektenią. W miejsce „Alleluja” śpiewa się już „Bóg Pan” i tropariony „Szlachetny Józef” (cs. Błagoobraznyj Josif) i „Gdy zstąpiłeś do otchłani, o Życie nieśmiertelne” oraz „Do kobiet niosących wonności zbliżył się przy grobie anioł”. Kapłani wychodzą na środek cerkwi i przed całunem odprawiają Pochwały Wielkiej Soboty. Tak nazywa się podzielony na trzy części (gr. stasis) śpiew psalmu 119: „Błogosławieni, którzy kroczą drogą bez skazy", ze specjalnymi refrenami, odmawianymi przez kapłanów. "Błogosławieni, którzy kroczą drogą bez skazy, Którzy postępują zgodnie z Prawem Pana.”

Na zdj.: Jerozolima – Golgota /ks. diakon Sławomir Ostapczuk, w: http://orthphoto.net/

Na podst.: http://www.orthodox.pl/

— Oprac. Stefan Dmitruk