Nowość wydawnicza: "Latynizacja Kościoła Unickiego w Rzeczypospolitej po Synodzie Zamojskim"

Nakładem wydawnictwa „Libra” ukazała się książka autorstwa ks. dra Dariusza Ciołki pt. Latynizacja Kościoła Unickiego w Rzeczypospolitej po Synodzie Zamojskim (Rzeszów 2014). Książka zainteresuje wszystkich tych, którym bliskie są sprawy dotyczące historii narodu łemkowskiego – im bowiem: umiłowanym Łemkom-Rusinom autor książkę swą szczególnie dedykuje; ale publikacją ks. dra Ciołki będą zainteresowani również wszyscy ci, którzy śledzą historię prawosławia w Polsce oraz niełatwe relacje między – szeroko rozumianymi – wschodnią i zachodnią teologią na ziemiach Rzeczpospolitej.

Publikacja opisuje konsekwencje ustaleń Synodu w Zamościu (1720 r.) dla zmian, jakie sukcesywnie następowały w obrządku unickim w kierunku jego latynizacji. Autor, sam synod postrzega jako akt próby włączenia wschodniej kultury do tradycji zachodniej (przywołuje m.in. decyzje sejmu z 1764 r., działalność metropolity A. Szeptyckiego) i ukazuje jego wpływy w takich obszarach życia cerkiewnego jak: teologia, latynizacja liturgicznych ksiąg, sakralna architektura, ikonografia, śpiew cerkiewny czy nowe formy pobożności. Ukazuje więc zmiany, jakie w wyniku ponownie (po XIV w.) rozgorzałego konfliktu między hezychazem a humanizmem następowały w wieku XVIII w relacji człowiek-Bóg-świat. Autor dowodzi tego wskazując na przykład, iż wyrugowanie czynności liturgicznych poświęconych św. Grzegorzowi Palamasowi, obrońcy hezychazmu – najwyższego przejawu religijności w prawosławiu, jest przejawem zmiany ukierunkowanej w stronę humanizmu prowadzącego w konsekwencji do antropocentryzmu. Wraz ze zmianami następującymi w ikonografii i dążeniem do ukazania w niej realizmu, ikona została pozbawiona dawnego znaczenia teologicznego (ikona jako prawda i Objawienie), przez co zbliżyła się do obrazu religijnego. Podobnie zmiany w architekturze sakralnej, ukierunkowane na nową – zachodnią modernizację, całkowicie zmieniły jej sens i charakter: ze świątyń wyrażających idee Bożego planu, z przestrzeni o unikalnych walorach akustycznych, wyrażających prawosławną myśl, iż architektura to zastygła muzyka, uległy przebudowie w nowym, zachodnim stylu, tracąc swoje mistyczne znaczenie oraz dawne teologiczne uzasadnienie. Zmiany następowały także w tradycji muzycznej: przestała ona wspomagać, „tłumaczyć” tekst liturgiczny nabożeństw, straciła swą moc wyrażania jedności całej wspólnoty wyznaniowej, straciła swą powściągliwość emocjonalną i „moc” kierowania człowieka na drogę przemiany, oczyszczenia go od wszelkich namiętności umysłu i serca, a stała się narzędziem wyzwalania ludzkich przeżyć. Ks. dr Dariusz Ciołek, poddając szczegółowej analizie przywołane fakty stwierdza, że Synod w Zamościu przyczynił się do latynizacji Kościoła unickiego, a jego decyzje oraz wcielenie do Kościoła unickiego postanowień soboru trydenckiego potwierdziły, że unia była etapem przejściowym na drodze do zjednoczenia z Kościołem rzymskim.

Z recenzji wydawniczej ks. prof. zw. dr. hab. Mariana Bendzy: Książka ks. doktora Dariusza Ciołki porusza zagadnienie nie poddające się łatwo ani ocenie, ani analizie historycznej. Wieloznaczna i trudna sytuacja Cerkwi unickiej, realizującej się w kontekście niechęci, uprawnień i prerogatyw, wymaga od badacza szczególnej wnikliwości, by nie wpaść z jednej strony w pułapkę jednoznacznych osądów, niwelujących obiektywizm naukowy, z drugiej zaś w obawie przed narażeniem się którejkolwiek ze stron ideowego sporu, balansować na pograniczu pamfletu czy niepożądanej apologii. Autor szczęśliwie omija wskazane powyżej rafy, dając nam dzieło gruntownie przebadane, na szerokiej podstawie bibliograficznej oparte, zrozumiałym językiem naukowym jasno napisane, aby służyło ku pożytkowi szerokiego kręgu odbiorców, aby budowało porozumienie interkonfesyjnej natury….

Zapraszamy do lektury!

— Urszula Glińska