Święci na ikonach

Na temat ikony powiedziano i napisano już bardzo wiele. Ikoną zajmują się głównie teologowie i historycy sztuki, jednak nieustannie pozostaje ona też źródłem inspiracji i duchowych przeżyć „zwykłych” wiernych, doznań, które często nie dają się do końca sprecyzować, wyrazić i opisać. Powstają więc na temat ikony obszerne traktaty skierowane głównie do znawców tematu, a omawiające ten fenomen w całości, lub pewien jego fragment. Powstają też o ikonie opracowania, których adresatem jest przede wszystkim wspomniany „zwykły” człowiek, któremu święte wizerunki są bliskie, bowiem pomagają mu w modlitwie i sprawiają, że czuje się on bliżej Boga i świętych. Właśnie tego typu opracowaniem jest najnowsza publikacja Warszawskiej Metropolii Prawosławnej, zatytułowana „Ikonografia świętych w Prawosławiu”, której autorem jest od lat interesujący się ikoną Jarosław Charkiewicz.

W pierwszym rozdziale pracy czytamy m.in.: „Ikona znajduje miejsce w sercu Prawosławia, jest wynikiem doświadczenia duchowego wielu pokoleń, <owocem Tradycji Kościoła naznaczonej pieczęcią Ducha Świętego>. To <okno przez które lud Boży, Kościół, kontempluje królestwo>. To <hymn pochwalny, doksologia, potok chwały, który śpiewa za pomocą sobie właściwych środków>. To <księga o wierze>, która językiem linii i barw przekazuje dogmatyczną, moralną i liturgiczną naukę Kościoła. To miejsce obcowania z Bogiem, nie zastępujące Go, lecz o Nim przypominające, niosące w sobie Jego łaskę. To miejsce, w którym odczuwalna jest cisza wieczności, <cisza dynamiczna, wzrastająca, przenosząca osobę modlącą się przed ikoną z królestwa ziemi do królestwa niebios>”. To tylko niektóre cytowane przez autora piękne, płynące prosto z serca określenia – reakcje dusz osób, którym ikona jest bliska…

W tymże rozdziale autor wyjaśnia dlaczego zajął się tym, a nie innym fragmentem fenomenu ikony: „O ile na temat ikonografii Jezusa Chrystusa, Matki Bożej czy największych świąt cerkiewnych pojawiło się już w języku polskim wiele mniej i bardziej wartościowych prac, o tyle w literaturze tematu wciąż brakowało kompleksowego opracowania poświęconego ikonografii świętych”. Wyjaśnia przy tym, że szkic ten nie pretenduje do całościowego przedstawienia tego tematu, jest natomiast próbą zebrania w jednym miejscu i usystematyzowania szeregu zagadnień związanych z ikonograficznymi wizerunkami świętych. Ponieważ wiele zagadnień z zakresu ikonografii posiada wymiar szerszy, wykraczający poza wizerunki świętych, a dotyczący ogólnie ikony, toteż znaczny fragment opracowania został poświęcony ogólnemu zarówno teologicznemu, jak i historycznemu wprowadzeniu w problematykę ikony. Nie da się bowiem pisać o ikonografii świętych uprzednio nie wprowadziwszy czytelnika w ogólne kwestie miejsce ikony w Cerkwi prawosławnej, źródła świętych wizerunków w chrześcijaństwie, nie zagłębiwszy się w kluczową rolę wcielenie Syna Bożego jako fundament kultu ikon, nie przybliżywszy tematu powstania pierwszych ikon i sztuki pierwszych wieków czy też nie poruszywszy tematu ikonoklazmu.

Jeszcze przed przystąpieniem do omówienia specyfiki ikonografii świętych różnych typów świętości, autor zagłębia się w rolę ikony w życiu liturgicznym Cerkwi i modlitwie, pisze o kanonie ikonograficznych przedstawień świętych, treść i symbolika ikon, omawiając poszczególne jej aspekty: światło, oblicze, biało, gest i ruch, symbolikę kolorów, szaty i atrybuty, czas i przestrzeń, architekturę i pejzaż, czy wreszcie kwestię napisów na ikonie. Zasadniczy temat rozważań kończy zaś przedstawieniem innych ważnych dla tych rozważań kwestii, jak: wymogi stawiane przed ikonografiami, kopiowanie ikon i ich oddziaływanie na ikonografia, różnice między ikoną a portretem i polichromią, miejsce ikon świętych w ikonostasie czy fenomen ikon cudownych i spływających wonną mirrą.

Prezentowana książka zainteresuje zapewne nie tylko „zwykłych” wiernych, ale i teologów i historyków sztuki. Jej przystępność, aczkolwiek bazująca na licznych fachowych opracowaniach (samych przypisów w książce jest blisko 400), sprawia, że powinna z chęcią do ręki powinno ją wziąć również czytelnicy dotychczas niewiele mającego wspólnego z ikoną. Z pewnością pomocne będę temu liczne reprodukcje ikon i fotografie, które zaprezentowano w pracy. Jest ich tak wiele, że praca stanowi swojego rodzaju mini album o ikonach. Stanowi to jeszcze jedna, kluczową zachętę, dla której warto sięgnąć po tę książkę.

Książkę można nabyć m.in. bezpośrednio w Wydawnictwie (Białystok, ul. św. Mikołaja 5, tel. 85-744-36-46, e-mail: wydawnictwo(at)orthodox.pl) oraz w naszym sklepie.

— Jarosław Charkiewicz