Aleksander Archangielski

Aleksander Andrejewicz Archangielski urodził się 23 października 1846 r. we wsi Staroje Tiezinowo w guberni Penzeńskoj, zmarł 16 listopada 1924 r. na emigracji w Pradze. Nauki pobierał w Penzeńskim Seminarium Duchownym, był dyrygentem chóru arcybiskupiego w Penze. W latach 70 XIX w. wyjechał do Sankt-Petersburga, gdzie studiował na Akademii Wojskowo-Medycznej, w Instytucie Technologicznym oraz w Nadwornej Kapeli Śpiewaczej, gdzie pobierał nauki muzyki u prof. D. D. Klimowa, a śpiewu u Włocha Zanetti.
Podjąwszy pracę w ministerstwie komunikacji, A. Archangielski zaczął kierować chórem Batalionu Saperów, chórem Konno-Gwardyjskiego Pułku i chórem Nadworno-stajennej cerkwi. W 1880 r. utworzył chór składający się z 16 osób, który śpiewał w cerkwi Pocztowej, Korpusie paziów, Instytucie Technologicznym. 16 stycznia 1883 r. rozpoczęła się jego działalność koncertowa, która trwała aż do 1917 r. Przez ten czas skład chóru powiększył się do 70 osób, wśród których znajdowało się wielu dobrych śpiewaków pracujących w różnych instytucjach państwowych. W 1888 r. Archangielski koncertował ze swoim chórem w wielu prowincjach Rosji, w Finlandii (1897 r.), w Niemczech (1907 r.). Te występy (koncerty duchowne i świeckie z programami o dużych wartościach artystycznych) trwały do końca istnienia chóru. Rozpadł się on w październiku 1917 r.; część chórzystów przeszła do „Kapeli Akademickiej” (dawnej „Nadwornej”), i tam się „rozmyła”.
Chór Archangielskiego był „chórem-szkołą” z wykształconymi śpiewakami i wybitnymi głosami, w którym w 1884 r. głosy chłopięce zamienione zostały na żeńskie, co zaczęto naśladować w wielu chórach Rosji, dla których ów chór stał się synonimem niedoścignionego „w całym kraju”.
Archangielski był niezrównanym dyrygentem. Na koncertach swego chóru, czy chóru „500”, którym często dyrygował, wykonywane były bardzo złożone utwory zachodnich kompozytorów (Palestrina, O. Lasso, Lotti i in.), a także wielkie dzieła Bortnianskiego i Lwowa (koncerty), Kastalskiego, Czesnokowa, Greczaninowa i innych. Poza tym, Archangielski nie stronił od rozpowszechniania swoich dzieł i dzieł pochodzących z jego najbliższego otoczenia (Urząd synodalny).
Twórczość Archangielskiego w zakresie muzyki duchownej składa się z oryginalnych dzieł i przekładów starych melodii. W jego utworach wyraźnie słyszy się język hieromnicha Wiktora, Fieofana, Wedela, Bagrecowa, Bortnianskiego i innych twórców pierwszej połowy XIX wieku (w tym „umilitielnoje pienije”), ale wszystko to jest przedstawione w bardziej urozmaiconych formach: różnorodne zmienianie się głosów, bardziej złożone ich prowadzenie, wstępowania głosów w różnym czasie, obfitość kontrastów solo i chóru, co tworzy niekiedy utwory jednostajnymi i podobnymi do siebie. Zbytnia dramaturgia i deklamacyjność dzieł Archangielskiego ujmują im swoistej „cerkiewności” („Pomyszlaju dień strasznyj”, „Hospodi, usłyszy molitwu moju”, „Wieruju” z basem solo).
Twórczość Archangielskiego zdobyła uznanie wielu chórów, na równi z dziełami Bortnianskiego, Turczaninowa czy Lwowa. W repertuarze niemal każdego chóru znajduje się jego „Wsienoszcznaja”, części „Zaupokojnej Liturgii”, koncerty „Hospodi, usłyszy molitwu moju”, „Wnuszy Boże”, „Pomyszlaju dień strasznyj”, „Utoli bolezni”, „K Bogorodice prileżno”, „Krest chranitiel” i wiele innych.

W Moskwie Archangielski rzadko był wykonywany, gdyż królowała tam Uczelnia synodalna i ona wyznaczała kierunki i tendencje. „Nowaja russkaja szkoła w cerkownom pienii”, Uczelnia synodalna oraz „Piewczeskaja kapella” ignorowały twórczość Archangielskiego, lecz mimo to jego utwory są do dziś bardzo rozpowszechnione.
Z inicjatywy Archangielskiego, 30 stycznia 1902 r. w Sankt-Petersburgu utworzono „Cerkowno-piewczeskoje błagotworitielnoje obszczestwo”, jednoczące wiele chórów cerkiewnych stolicy na gruncie wzajemnej pomocy, wymiany utworów, muzycznego kształcenia chórzystów. Środki na działalność pochodziły z koncertów chóru „500”, częstych ofiar, itp. Zorganizowanie tej instytucji w Sankt-Petersburgu pociągnęło za sobą utworzenie podobnych zrzeszeń w wielu rosyjskich miastach, w których chóry zrzeszały się w celu obrony swoich interesów materialnych, artystycznych i prawnych.
Archangielski był jedynym z sankt-petersburskich dyrygentów uczestnikiem pierwszego zjazdu dyrygentów w Moskwie 1908 r., na którym zasłużenie został wybrany jego przewodniczącym.

— Rafał Kucharczyk