Gdyby ktoś zechciał zapoznać się z treścią nabożeństw liturgicznych Kościoła Anglii, wystarczy (w każdym razie teoretycznie) sięgnąć po dwie księgi – Biblię i The Book of Common Prayer (lub też Alternative Service Book); w przypadku Kościoła rzymskokatolickiego również niezbędne są tylko dwie księgi – Mszał i Brewiarz. Nabożeństwa Kościoła prawosławnego natomiast są na tyle złożone i zawiłe, iż do ich sprawowania niezbędna jest mała biblioteka złożona z dziewiętnastu lub dwudziestu pokaźnych tomów. „Wedle powściągliwej rachuby, księgi te liczą w sumie 5 tysięcy stron wielkości ćwierci arkusza drukarskiego, wypełnionych dwoma kolumnami gęstego druku”. Choć na pierwszy rzut oka nieporęczne i trudne w użyciu, księgi te stanowią jeden z największych skarbów Kościoła prawosławnego.
W tych dwudziestu tomach zawarte są teksty nabożeństw na cały chrześcijański rok liturgiczny – roczny cykl świąt i postów, które odnoszą się do Wcielenia i jego wypełnienia w Kościele. Kościelne kalendarium rozpoczyna się 1 września. Największe pośród wszystkich świąt to Zmartwychwstanie Pana naszego Jezusa Chrystusa, Pascha Chrystusowa, Święto Świąt, które nie ma sobie równych i jest jedyne w swoim rodzaju. Drugi co do ważności jest cykl Dwunastu wielkich świąt, wymienianych zwykle w następującej kolejności:
- Narodzenie Bogarodzicy (8/21 września)
- Podwyższenie Najczystszego i Życiodajnego Krzyża Pańskiego (14/27 września)
- Wprowadzenie Bogarodzicy do Świątyni (21 listopada/4 grudnia)
- Chrzest Pański w Jordanie (Objawienia Pańskie - Teofania lub Epifania) (6/19 stycznia)
- Boże Narodzenie (25 grudnia/7 stycznia)
- Spotkanie Pańskie (Ofiarowanie Chrystusa w Świątyni, zachodnia Gromnica) (2/15 lutego)
- Zwiastowanie Najświętszej Marii Pannie (25 marca/4 kwietnia)
- Wjazd Pana naszego Jezusa Chrystusa do Jerozolimy (Niedziela Palmowa) (tydzień przed świętem Zmartwychwstania)
- Wniebowstąpienie Pana naszego Jezusa Chrystusa (40 dni po święcie Zmartwychwstania)
- Pięćdziesiątnica (na Zachodzie znana jako Whit Sunday, ale na Wschodzie jako Niedziela Trójcy Świętej, cs. Trojca) (50 dni po święcie Zmartwychwstania)
- Przemienienie Pańskie (6/19 sierpnia)
- Zaśnięcie Bogarodzicy (15/28 sierpnia)
Tak więc trzy spośród „Dwunastu wielkich świąt” uzależnione są od daty święta Zmartwychwstania i są przez to „ruchome”, wszystkie pozostałe zaś są „ustalone”. Siedem spośród nich to święta Pańskie, a pięć poświęconych jest Bogarodzicy.
W kalendarzu liturgicznym pojawia się znaczna ilość innych świąt o zróżnicowanej ważności. Największe spośród nich to:
- Obrzezanie Pańskie (1/14 stycznia)
- Trzech Wielkich Hierarchów (30 stycznia/12 lutego)
- Narodzenie św. Jana Chrzciciela (24 czerwca/7 lipca)
- Świętych apostołów Piotra i Pawła (29 czerwca/12 lipca)
- Ścięcie głowy św. Jana Chrzciciela (29 sierpnia/11 września)
- Opieki Bogarodzicy (Pokrow) (1/14 października)
- Św. Mikołaja Cudotwórcy (6/19 grudnia)
- Wszystkich Świętych (pierwsza niedziela po Pięćdziesiątnicy)
Zanim zamkniemy temat roku liturgicznego, trzeba powiedzieć słów kilka o stale powracającej kwestii kalendarza. Do końca pierwszej wojny światowej wszyscy prawosławni ciągle jeszcze posługiwali się tzw. „starym stylem” lub kalendarzem juliańskim, który w stosunku do nowego, używanego na Zachodzie kalendarza gregoriańskiego opóźniony jest obecnie o trzynaście dni. W 1923 r. w Konstantynopolu odbył się „Międzyprawosławny kongres”, w którym uczestniczyli przedstawiciele niektórych, z pewnością nie wszystkich, lokalnych Kościołów prawosławnych i właśnie to zgromadzenie zadecydowało o wprowadzeniu do kalendarza juliańskiego poprawek, które pod każdym względem czyniły go tożsamym z nowym kalendarzem gregoriańskim. Przejście na nowy styl nastąpiło w Konstantynopolu i w Grecji w marcu 1924 r., ale wnet okazało się wielce kontrowersyjne i nie wszędzie zostało przyjęte. Poprawiony kalendarz juliański stosowany jest obecnie w patriarchatach Konstantynopola, Aleksandrii, Antiochii, Rumunii i Bułgarii, na Cyprze oraz w Grecji, ale Jerozolima, Rosja, Serbia, Gruzja i Polska wraz ze Świętą Górą Athos pozostają ciągle przy starym stylu lub nie poprawionej juliańskiej rachubie czasu. Spowodowało to trudną i zagmatwaną sytuację, która, trzeba mieć nadzieję, wkrótce ulegnie zmianie, bowiem doszło do tego, że Grecy (poza Athosem i Jerozolimą) świętują Boże Narodzenie w tym samym czasie co Zachód, 25 grudnia („nowy styl”), podczas gdy Rosjanie czynią to trzynaście dni później, 7 stycznia („stary styl”); Grecy świętują Objawienie Pańskie 6 stycznia, Rosjanie zaś 19 dnia tego miesiąca, i tak dalej. Niemniej jednak, nie zważając na poprawioną wersję kalendarza juliańskiego i obliczając datę wiosennego zrównania dnia z nocą według starego stylu, cały Kościół prawosławny w tym samym czasie świętuje Zmartwychwstanie Pańskie. W praktyce oznacza to, iż prawosławna Wielkanoc zbiega się niekiedy z datą jej świętowania na Zachodzie, niekiedy zaś wypada o jeden albo pięć, rzadziej o cztery tygodnie później. Kościół Prawosławny w Finlandii oraz nieliczne parafie w świecie Zachodu świętują Zmartwychwstanie Pańskie wraz z chrześcijanami Zachodu.
Reforma kalendarza wzbudziła szczególnie żywy sprzeciw w Grecji, gdzie grupy
palaioimerologitai czy też „starokalendarystów” zerwały łączność z oficjalnym Kościołem używającym nowego kalendarza i utworzyły swą własną strukturę. W latach trzydziestych i czterdziestych XX w., pomimo prześladowań ze strony greckich władz świeckich, rozporządzali pokaźną grupą zwolenników, ze swymi własnymi biskupami, monasterami, 800 parafiami i być może nawet całym milionem sympatyków. Jednak ostatnimi czasy doszło pośród nich do podziałów na mniejsze, rywalizujące ze sobą grupy, co sprawiło, iż utracili większość swych wpływów. Grupy starokalendarystów istnieją również w Rumunii i na Cyprze. Mnisi Athosu, choć trzymają się starego stylu, w większości utrzymali łączność eucharystyczną z Patriarchatem Konstantynopola i oficjalnym Kościołem w Grecji. Starokalendaryści postrzegają zmianę kalendarza jako pierwszą w długiej serii innowacji, którymi ich zdaniem zbrukały się wiodące Kościoły prawosławne w XX wieku. Ich zdaniem, w grę wchodzi nie tylko techniczna różnica trzynastu dni, lecz czystość prawosławnej wiary. W szczególności sprzeciwiają się oni przedsięwzięciom Patriarchatu Ekumenicznego i innych Kościołów lokalnych, zmierzającym do powrotu do jedności z chrześcijaństwem Zachodu.
[Niniejszy tekst pochodzi książki biskupa Kallistosa Ware „Kościół prawosławny”, w polskim przekładzie ks. Włodzimierza Misijuka, wydanej przez Bractwo Młodzieży Prawosławnej w Polsce, w grudniu 2002. Wszystkich zainteresowanych historią, nauczaniem i nabożeństwem Kościoła prawosławnego zachęcamy do lektury tej książki (dostępnej w sklepiku www.cerkiew.pl).]
— bp Kallistos (Ware), tłum. o. Włodzimierz Misijuk
