Duchowość Prawosławna

Termin „duchowość”, w prawosławiu zwykle utożsamia się z „życiem duchowym”, rozumianym jako działanie mocy Ducha Świętego w wierzącym, w wyniku czego człowiek będący we wspólnocie z Jezusem Chrystusem jednoczy się z Trójjedynym Bogiem. Duchowość prawosławna – to rzeczywistość bardzo złożona, uwarunkowana dwudziestoma wiekami rozwoju. Na jej obecny stan miały wpływ różnorodne czynniki etniczne i kulturowe (m.in. semickie, syryjskie, helleńskie, słowiańskie). Pojawiały się one na przestrzeni dziejów w różnym czasie; spotykały i krzyżowały oraz łączyły się ze sobą i współ-przenikały, w wyniku czego dochodziło do coraz bardziej złożonej syntezy, z którą spotykamy się obecnie. Duchowość prawosławna jest nierozerwalnie związana z Pismem Świętym i doktryną oraz życiem liturgicznym Kościoła Wschodniego.

I. DZIEJE ROZWOJU DUCHOWOŚCI PRAWOSŁAWNEJ

1. Monastyczna duchowość chrześcijańskiego Wschodu do XIV w.
Początkowo w chrześcijaństwie nie istniały żadne typowe instytucje monastyczne. Na ich powstanie miały ścisłe więzi Kościoła pierwszych wieków z Judaizmem, a w szczególności z tradycją prorocką, oddziaływującej na rozwój „duchowości pustyni”. Osiedlanie się na pustyni uzależnione było prześladowaniami i pragnieniem osiągania doskonałości duchowej, która wydawała się nie do osiągnięcia w świecie, znajdującym się pod panowaniem diabła. Od IV w. rozpoczęła się nowa era dla Kościoła, czas cieszenia się wolnością i przywilejami cesarskimi. Bogacenie się oraz duża liczba konwertytów doprowadziła do kryzysu w łonie chrześcijaństwa, w wyniku czego rozpoczął się exodus na pustynię coraz to większej liczby wiernych. Monastycyzm odnowił profetyczną służbę Izraela w Kościele. W duchowości chrześcijańskiego Wschodu wielką rolę odegrały centra monastyczne na pustyniach egipskich, syryjskich, Azji Mniejszej. Tam zaczęto spisywać pouczenia pierwszych mistrzów życia duchowego. Znane są one jako Apoftegmata ton Patron. Do ukształtowania się podstaw duchowości wschodniej przyczynił się Ewagriusz z Pontu (345-399), pierwszy systematyk monastycznej nauki o modlitwie. Jego nauka o czystej modlitwie była próbą stworzenia metafizycznego i antropologicznego systemu na bazie neoplatonizmu. Życie duchowe podzielił na dwa etapy: działanie (gr. praktike) i poznanie (gr. gnostike). Celem pierwszego było zapanowanie nad namiętnościami/pożądliwościami poprzez walkę ze złymi myślami (gr. logismoi): obżarstwem, nieczystością, chciwością, smutkiem, gniewem, gnuśnością, próżnością i pychą, by osiągnąć stan beznamiętności (gr. apatheia). Drugi etap polegał na dążeniu do prawdziwego poznania (gr. gnosis) na drodze miłości (gr. agape). Traktat Peri proseuches (O modlitwie) przedstawiający teorię „czystej modlitwy” prawie nie ma odniesień do Jezusa, Wcielonego Syna Bożego. To koryguje nauka św. Makarego Wielkiego również żyjącego na Pustyni Egipskiej (Sketis). W swym nauczaniu o nieustającej modlitwie (modlitwie serca) odwołuje się do Pisma Świętego i poglądów stoików. Mistycyzm Makarego ma za swą podstawę Wcielenie Słowa. Cały człowiek został stworzony na obraz Boży i dlatego też cały człowiek (dusza i ciało) jest powołany do chwały Bożej i przebóstwienia. W miejsce platońskiej i orygenistycznej antropologii Ewagriusza stawia antropologię biblijną. Dzięki temu życie duchowe ma swoją podstawę w sakramentach, szczególnie w Chrzcie i Eucharystii. Makary dowartościowuje serce jako centrum życia psychosomatycznego człowieka, miejsce zmagań pomiędzy Bogiem a szatanem. Duże zasługi w tworzeniu kluczowych pojęć duchowości chrześcijańskiej w ramach neoplatońskiej filozofii miał św. Grzegorz z Nyssy. Głosił on, że łaska przebóstwienia (gr. theosis) potencjalnie ofiarowana w sakramencie Chrztu, przyjmowana stopniowo w sposób wolny przez całe życie prowadzi do widzenia i zjednoczenia z Bogiem. Autor Peri tou biou Moseos e peri tes kath’ areton teleiotetos (Życie Mojżesza) porównuje drogę poznania mistycznego do życia Mojżesza, podkreślając iż misterium ciemności, w którym miał on doświadczenie Boga jest obrazem Niepoznawalnego, który objawia się człowiekowi. Wskazał tym samym na paradoks poznania Boga, wyrażony obrazem „jaśniejącej ciemności”, tak charakterystyczny dla wschodniej teologii apofatycznej. Dokonał też rozróżnienia pomiędzy Istotą Bożą a „Energiami”, aby wyrazić doświadczenie Bożej transcendencji i udzielania się życia Bożego. Do dalszego rozwoju duchowości chrześcijańskiego Wschodu przyczynił się Diadoch, biskup Photike (ok. 400 – ok. 486), który napisał Kephalaia gnostika 100, stanowiące zbiór pouczeń na temat życia doskonałego. Podkreślał rolę osobistego doświadczenia w definiowaniu wiary chrześcijańskiej i ustawiczną pamięć o Bogu, za sprawą nieustannego przyzywania Imienia Jezusa. Dzięki temu, na drodze ascezy, można dojść do mistycznego poznania Boga i upodobnienia się do Niego. Wielką czcią cieszy się w Kościele prawosławnym św. Jan Klimak (ok. 579 – ok. 649) z Synaju, autor jednego z najważniejszych dzieł ascetycznych, a mianowicie Klimaks tou paradeisou (Drabina raju). Trzydzieści stopni (rozdziałów) tego dzieła logicznie można podzielić na trzy części. Pierwsza z nich dotyczy zerwania ze światem, w drugiej: omawiającej praktykę cnót (poziom życia aktywnego – działania) znajdujemy omówienie cnót fundamentalnych (posłuszeństwa, skruchy i pokuty, pamiętania o śmierci, daru łez) i zasady walki z namiętnościami (pożądliwościami) oraz cnót wyższych (prostoty, pokory, umiejętności rozróżniania), trzecia część koncentruje się zjednoczeniu z Bogiem (przejściu do życia kontemplacyjnego) i opisane w niej są: wyciszenie – hezychia, modlitwa, beznamiętność (gr. apatheia) oraz miłość. Św. Jan Klimak naucza o łączeniu wspominania Imienia Jezusa z oddechem, co jest bardzo ważne w osiągnięciu hezychii. Dzięki temu może się urzeczywistnić wspólnota całego człowieka (duszy i ciała) z przemienionym Chrystusem, który jest prawdziwie obecny w sakramentach. Św. Maksym Wyznawca (580-662) jeszcze wyraziściej niż to czynił św. Grzegorz Nyssy wieścił, iż widzenie Boga w ciemnościach jest uczestnictwem (gr. metoche) w Bogu, przebóstwieniem (gr. theosis). To uczestnictwo jest pełnym uczestnictwem w Jezusie Chrystusie. Ostatecznym przeznaczeniem człowieka nie jest wchłonięcie przez Naturę Boga, lecz przebóstwienie, które nie tylko nie tłumi człowieczeństwa, ale czyni je prawdziwie ludzkim. Według św. Maksyma każda natura posiada swe prawdziwe objawienie, swoją własną wolę, nawet jeśli dwie natury są zjednoczone w Osobie Słowa i wola ludzka jest we wszystkim podporządkowana woli Boskiej. Wola (gr. energeia) tak rozumiana jest objawieniem prawdziwej egzystencji. Ludzka wola osiąga swą pełnię w Jezusie. Zbawienie polega więc na pełnym zjednoczeniu w wolności z wolą (energią) Bożą. Wszyscy chrześcijanie jednoczący się sakramentalnie i mistycznie z Chrystusem, jednocząc się z Jego ludzką wolą, jednoczą się zarazem z wolą Boską. Do wielkiej linii mistyków modlitwy Jezusowej przynależał św. Symeon Nowy Teolog (949-1022). Jako jedyny z ascetów chrześcijańskiego Wschodu otwarcie mówił o swoich osobistym, intymnym doświadczeniu Boga. W dziełach o charakterze autobiograficznym opisuje rzeczywistość świadomego spotkania z Chrystusem, ujrzenia Go zmysłowo już w ziemskim życiu. Chrystocentryczny mistycyzm św. Symeona zakorzeniony jest w sakramentach, które stanowiły integralną część jego duchowego świata. Zbawienie – osiąganie Królestwa Bożego – nie ogranicza się tylko do duchowej części człowieka, ale ogarnia całą jego egzystencję. Po tej stronie życia Chrystus poprzez Ducha Świętego udziela Królestwa Niebios, by człowiek mógł zmartwychwstać i zjednoczyć się z Bogiem. Wiele praktycznych wskazówek niezbędnych do praktykowania hezychazmu pochodzi od św. Grzegorza z Synaju (ok. 1280-1346), który dokonał syntezy nauk św. Jana Klimaka z tradycjami mistycznymi, obecnymi na Górze Athos. Jedną z jego głównych trosk było strzeżenie swoich naśladowców przed wyobrażeniami, które czasami miały swe źródło w świadomości człowieka, ale przeważnie miały pochodzenie demoniczne. Jest to jeden z najbardziej istotnych aspektów prawosławnej tradycji mistycznej: najniebezpieczniejszym wrogiem zjednoczenia z Bogiem jest wyobraźnia w każdym kształcie, czy formie, tak rozmyślna, jak i mimowolna. W dziełach św. Grzegorza z Synaju znaleźć można konkretne porady dotyczące pozycji ciała i kontrolowania oddechu niezbędnych do wzrostu na drodze nieustannej modlitwy. Przyczynił się on do rozprzestrzenienia się hezychazmu w Serbii i innych krajach słowiańskich.

2. Św. Grzegorz Palamas i synteza palamicka
W XIV w. doszło w Bizancjum do kontrowersji dotyczących m.in. form monastycznego życia duchowego, a w szczególności hezychastycznej metody modlitwy oraz jej relacji do problemu poznania Boga, chrystologii i antropologii. Obrony mnichów athonickich podjął się św. Grzegorz Palamas (ok. 1296-1359), który prowadził dysputę z nominalistycznymi humanistami: Barlaamem Kalabryjczykiem, Akindynosem i Nicephorusem Gregorasem (tzw. kontrowersja hezychastyczna). Palamas głosił, iż modlitwa Jezusowa prowadzi do widzenia Bożego światła, które utożsamiał z chwałą otaczającą Chrystusa podczas Jego przemienienia na Górze Tabor. To światło widziane przez świętych oczyma ciała, nie jest światłem materialnym i stworzonym, lecz są to niestworzone energie, działania (energiai) Boskie, które należy odróżnić od istoty (gr. usia) Boga. Człowiek uczestniczy poprzez łaskę w energiach Boskich, ale istota Boga pozostaje niedostępna, poza wszelkim poznaniem dla jakichkolwiek stworzeń. Św. Grzegorz Palamas w teologiczny sposób uzasadnił, że skoro człowiek jest jednością psycho-somatyczną, to zarówno jego ciało, jak i dusza aktywnie uczestniczą w dziele modlitwy. Nauczanie Palamasa zawarte w Hyper ton hieros hesychadzonton, dziele znanym jako Triady, zostało przyjęte na synodach, które się odbyły w Konstantynopolu w latach: 1341, 1347 i 1351. Synteza ta stanowi integralną część duchowej Tradycji prawosławia.

3. Duchowość bizantyńska XIV – XVIII ww.
Na dalszy rozwój duchowości bizantyńskiej miało wpływ dowartościowanie znaczenia sakramentów, a w szczególności Boskiej Liturgii, które było zasługą Mikołaja Kabasilasa (ok. 1310 – ok. 1395). W czasach, gdy pod wpływem świeckiego humanizmu coraz powszechniej nauczano o pełnej autonomii człowieka, Kabasilas rozwijał myśl o tym, że prawdziwe życie jest możliwe tylko w Chrystusie. Cały człowiek (wraz z ciałem, duchem i intelektem) ma mieć udział odkupieniu, poprzez sakramentalne życie Kościoła – Ciała Chrystusa. Po upadku Konstantynopola tradycja hezychastyczna na Wschodzie nie zamarła. Góra Athos pozostała głównym centrum życia religijnego w czasie panowania islamu. W XVIII w. dwaj przywódcy ruchu odnowy duchowej w Kościele Greckim, a mianowicie: św. Makary z Koryntu (1731-1805) i św. Nikodem Hagioryta (1749-1809), którzy opublikowali w 1782 r. Filokalia ton hieron neptikon – zbiór ascetyczno-mistycznych tekstów napisanych przez wielkich mistrzów życia duchowego pomiędzy IV-XV ww. Filokalia stanowi główną księgę źródłową tradycji hezychastycznej. W skróconej formie pt. Dobrotolubie ukazała się w 1793 r. w tłumaczeniu staro-cerkiewno-słowiańskim św. Pajsjusza Wieliczkowskiego oraz w 1877 r. w tłumaczeniu rosyjskim św. Teofana Zatwornika mając wielki wpływ na dziewiętnastowieczną duchowość rosyjską.

4. Duchowość prawosławna na ziemiach słowiańskich
Chrzest Rusi Kijowskiej w 988 r. zapoczątkował dzieje szczególnej formy duchowości, zwanej słowiańską duchowością prawosławną. Chrześcijaństwo przyjęte od Bizancjum, powoli zakorzeniało się na Rusi, na której jeszcze przez kilka wieków oddziaływały na lud dawne wierzenia (to współistnienie wiary chrześcijańskiej i wierzeń pogańskich określa się jako dwojewierie – podwójna wiara). Na Rusi jako pierwszych świętych kanonizowano Borysa i Gleba, synów św. Włodzimierza, księcia Kijowa. Nie byli oni w sensie ścisłym męczennikami za wiarę, lecz tymi, którzy cierpieli męki (cs. strastoterpcy), by dobrowolnie uczestniczyć w kenozie, męczeństwie i śmierci Chrystusa. Dla tego nowego rodzaju świętości charakterystyczna była również pogarda dla świata, wynikająca z przekonania o próżności i daremności tego wszystkiego, co przemijające. Do rodzenia się monastycyzmu na Rusi Kijowskiej przyczynił się św. Teodozjusz Pieczerski (zm. 1074), który dawał przykład naśladowania kenotycznego obrazu Chrystusa, poprzez skrajne ubóstwo i pozbawianie się wszystkiego. Celem tej ascezy było nie tyle umartwienie ciała, co osiągnięcie duchowej czystości serca, by poprzez modlitwę ze łzami, pokonać złe duchy i zjednoczyć się z Bogiem. Po najazdach mongolskich, od drugiej ćwierci XIV w. rozpoczął się nowy okres życia monastycznego. W pierwszym okresie chrześcijaństwa na Rusi życie mnisze koncentrowało się głównie wokół miast i terenów podmiejskich, drugi okres to czas ucieczki z miast w rozległe puszcze. Na terenach leśnych północnej Rusi powstawały pustelnie i monastery, w których życie duchowe nieodłącznie wiązało się z modlitwą kontemplacyjną oraz intensywnością zmagań duchowych (cs. podwigi). Głównym nauczycielem tej formy życia mniszego był św. Sergiusz z Radoneża (ok. 1314-1392). Jego ideał życia monastycznego, będący naśladowaniem życia Ojców Pustyni, miał ogromny wpływ na pogłębienie duchowości prawosławnej na Rusi, zarówno w sensie osiągania osobistej świętości, jak i służby dla ludzi świeckich. Życie św. Sergiusza naznaczone walkami duchowymi ze złymi duchami, ascezą i zgłębianiem Słowa Bożego pełne było cudów oraz objawień mistycznych (światła Taboru, Bogarodzicy i apostołów). Był on założycielem Monasteru Świętej Trójcy (późniejszej Ławry Troicko-Sergiejewskiej), w którym praktykowana była modlitwa Jezusowa. W XIV w. duchowość trynitarna znalazła również swój wyraz w sztuce religijnej, a w szczególności w ikonografii. Najwspanialsze dzieło z tego okresu to ikona Trójcy Świętej napisana ku czci św. Sergiusza przez św. Andrzeja Rublowa (ok. 1370-1430). Ikona ta stanowi konkretny przykład przemienionego kosmosu, przywrócenia materii jej pierwotnej harmonii i piękna oraz podniesienia umysłu i ducha do niematerialnego Bożego światła. Inne wielkie arcydzieło sztuki ikonograficznej – Włodzimierska Ikona Matki Bożej (typu umilenije – czułość, zażyłość), obdarzana na Rusi wielką czcią, wskazuje na pełną miłości relację pomiędzy Bogiem a człowiekiem. Dalsze dzieje duchowości monastycznej na Rusi były naznaczone wpływem dwóch wielkich osobowości charyzmatycznych św. Nila Sorskiego (1433-1508) i św. Józefa z Wołokołamska (1439-1515). Św. Nil Sorski, ukształtowany duchowo na Athosie, wielki znawca pism wielkich mistyków Kościoła Wschodniego i obrońca ideału ubóstwa monastycznego oraz wyrzeczenia się wszelkiej własności – miał przemożny wpływ na postać ruskiej duchowości hezychastycznej. Tradycja ta doprowadziła do powstania ruchu pielgrzymowania (cs. stranniczestwa), którego renesans przypada na XIX w. Zachowane pisma św. Nila zawierają pouczenia dotyczące ideału ascetycznego, walki z namiętnościami, osiągania czystości serca, modlitwy Jezusowej i praktyk zewnętrznych (zachowywania reguły, ubóstwa, pracy, apostolatu). Działalność św. Józefa z Wołokołamska, wielkiego reformatora monastycyzmu, polegała na głoszeniu konieczności zachowywania reguł życia cenobitycznego Ojców: św. Bazylego Wielkiego i św. Teodora Studyty. Zachowanie reguły prowadzi do panowania porządku, jedności, piękna, zgodności i jednomyślności. Ludzie żyjący w świecie nie są w stanie osiągnąć takiej doskonałości, jak mnisi. Zatem zbawienie ludzi świeckich uzależnione jest od posłuszeństwa prawom kościelnym i świeckim. Taka jurydyczna koncepcja zbawienia popierana przez panujących zdobyła przewagę w następnych stuleciach. W rezultacie doszło do zderzenia zewnętrznego formalizmu propagowanego przez zwolenników św. Józefa z charyzmatyczną duchowością św. Nila i szalonych z powodu Chrystusa (cs. jurodiwych Christa radi). Jurodstwo – to szczególny typ duchowości, rozpowszechniony w Rosji w XVII-XIX w. Charakteryzowała się ona przepowiadaniem przyszłości oraz umiejętnością czytania w ludzkich sercach i rozróżniania duchów, za sprawą łaski Bożej. Jurodiwymi byli zwykle ludzie niewykształceni, pochodzący z ludu, którzy jak dawni prorocy nie lękali się objawiania prawdy również osobom wpływowym, panującym. Ci wielcy asceci, żyjący w skrajnym niedostatku, chociaż często zachowywali się bardzo dziwacznie, byli obrońcami wolności wewnętrznej w czasach szerzenia się klerykalizmu państwowego. W XIX w. doszło do rozkwitu duchowości prawosławnej w Rosji. Dzięki starcom monastery pełniły nie tylko rolę ośrodków życia ascetyczno-mistycznego, ale zarazem przyczyniały się do przemian społecznych, cywilizacyjnych i kulturowych. Starcy – mnisi napełnieni łaską Ducha Świętego, po wielu latach zmagań duchowych, rozpoczynali posługę kierownictwa duchowego na drodze do świętości, tak dla mnichów, jak i ludzi świeckich. Cechowała ich głęboka wrażliwość na sprawy ludzkich cierpień i potrzeb. Obdarzeni wieloma darami duchowymi służyli wszystkim potrzebującym, chorym, cierpiącym, opętanym, czy szukającym pomocy duchowej. Pierwszym i największym ze starców rosyjskich był św. Serafin z Sarowa (1759-1833). Ten szczególnie umiłowany przez wiernych asceta i mistyk, głęboko zakorzeniony w tradycji hezychastycznej, po latach intensywnych zmagań duchowych (cs. podwigi), w ostatnim okresie swego życia wsławił się licznymi uzdrowieniami i kierownictwem duchowym tysięcy wiernych. O jego głębokiej wrażliwości paschalnej świadczą słowa, którymi witał wszystkich do niego przybywających: „Chrystus zmartwychwstał, moja radości”. Zachowały się świadectwa o tym, iż jego ciało było widzialnie przemienione przez Boże światło. Nauczał wielkiej czci do Matki Bożej, której miał objawienia. Głównym centrum tradycji starców była Pustelnia Optino. Jej najsłynniejszymi przedstawicielami byli starcy: Leonid (+1841), Makary (1788-1860), Ambroży (1812-1881), Anatol (1824-1894). Przybywali do nich po porady duchowe i inspirację do twórczości wybitni pisarze i myśliciele religijni (m.in. F. Dostojewski, N.W. Gogol, L. Tołstoj, W.W. Rozanow, I. Kirijewski, L. Szestow, N. Bierdiajew). W drugiej połowie XIX w. modlitwa Jezusowa wraz z całym bogactwem duchowości filokalicznej staje się udziałem również ludzi świeckich. Do jej praktykowania i zgłębiania mądrości zawartej w Dobrotolubiju, zachęcały m.in. Otkrowiennyje rasskazy strannika duchownomu swojemu otcu (anonim wydany po raz pierwszy w Kazaniu w 1870 r. i wielokrotnie wznawiany), bardzo popularne w kręgach pielgrzymów. Duchowość hezychastyczna rozwijała się w Rosji do czasów rewolucji. Jednym z ostatnich jej piewców był kapłan Jan z Kronsztadu (1829-1908). Cieszył się on wielkim autorytetem duchowym wśród ludzi świeckich, ze względu na udzielaną pomoc duchową. Za jego wstawiennictwem dokonały się setki cudów, głównie uzdrowień i proroctw. W dziele Moje życie w Chrystusie dokonał w przystępny sposób syntezy duchowości hezychastycznej i mistycyzmu sakramentalnego, by dać konkretne rady jak chrześcijanie mają żyć we współczesnym świecie. Epoka komunizmu cechowała się planowym niszczeniem wszelkich przejawów życia duchowego. Wielu wiernych zginęło za wiarę. Ostatnie dziesięciolecie XX w. to czas stopniowego odradzania się Kościoła prawosławnego w Rosji i w innych krajach powstałych w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Odbudowywane są cerkwie i monastery. Czynione są starania by wskrzesić żywą wiarę w ludzie Bożym wypalonym duchowo przez kilkadziesiąt lat trwania systemu totalitarnego.

5. Duchowość prawosławna w Polsce
Duchowość prawosławna na Ziemiach Polskich przez wieki kształtowała się pod wpływem wielkich ośrodków życia duchowego z terenu Ukrainy i Rosji. Do końca XVI w. w 110 miejscowościach na terenie Rzeczypospolitej funkcjonowały monastery prawosławne. Po unii brzeskiej (1596 r.) były one głównymi ostojami broniącymi „starożytnej wiary greckiej”. Szczególną rolę pełniły monastery w Supraślu, Zabłudowie, Bielsku, Jabłecznej i Poczajowie, które prowadziły szkoły, szpitale, domy starców. Wsławiły się również działalnością wydawniczą, pomocną w zachowywaniu tożsamości prawosławnej. Pod koniec XIX w. i na początku XX w. nastąpił intensywny, choć krótkotrwały rozwój monasterów żeńskich na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej (Leśna, Wirowo, Radecznica, Różanystok, Turkowice). Po II wojnie światowej w granicach Polski znalazł się tylko jeden monaster św. Onufrego Wielkiego w Jabłecznej. W 1947 r. odrodziło się życie duchowe w żeńskim monasterze świętych Marii i Marty na Górze Grabarce, a w 1984 r. w męskim monasterze Zwiastowania Bogarodzicy w Supraślu. Ostatnie lata – to czas umacniania się znaczenia prawosławnych ośrodków życia monastycznego w Polsce. Są one licznie odwiedzane przez wiernych udających się do nich w pielgrzymkach i indywidualnie na święta oraz uroczystości liturgiczne. Służą też jako miejsca modlitwy (na co ma wpływ obecność cudownych ikon) i pomocy duchowej. Coraz bardziej zaznacza się pozytywny wpływ działalności bractw prawosławnych (również młodzieżowych), które skupiają pragnących pogłębić swą wiarę i wiedzę religijną. Członkowie bractw podejmują szereg praktycznych inicjatyw mających na celu pomoc potrzebującym. Ponadto, zauważyć można duchowy powrót Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w krąg kultury bizantyńskiej, czego wyrazem są m.in. studia kapłanów i mnichów w Grecji (na uniwersytetach w Atenach i Salonikach) oraz bliskie relacje z Patriarchatem Ekumenicznym w Konstantynopolu.

II. CECHY DUCHOWOŚCI PRAWOSŁAWNEJ

1. Biblijna
Zasadniczym fundamentem każdej autentycznej duchowości chrześcijańskiej są księgi Pisma Świętego. Chrześcijanie są „ludem Księgi”, a Biblia jest „Księgą o ludziach”. Pismo Święte, a przede wszystkim Ewangelia, stanowi serce życia duchowego w prawosławiu. Ojcowie Kościoła i mistycy prawosławni żyli Biblią, myśląc i działając w jej duchu. Wszystko, co działo się w ich wnętrzu, miało bezpośredni związek ze studiowaniem Słowa Bożego, czego widoczne ślady są w ich przepowiadaniu i nauczaniu. Pismo Święte uważane jest za „werbalną ikonę Chrystusa”. Już na VII Soborze Powszechnym postanowiono, że Księga Ewangelii i ikony powinny być czczone w ten sam sposób. Słowo Boże jest ustawicznie czytane w czasie nabożeństw. W ciągu roku kościelnego wierni słyszą cały Nowy Testament (z wyjątkiem Księgi Apokalipsy) w czasie Eucharystii. Język, obrazy i symbole Starego Testamentu stanowią integralną część hymnów i modlitw Kościoła prawosławnego oraz życia modlitewnego wiernych, które jest głęboko biblijne. Teksty liturgiczne wszystkich świąt są kobiercem utkanym z cytatów pochodzących ze Starego i Nowego Testamentu, przy użyciu metody typologicznej i alegorycznej. W prawosławiu ciągle zwraca się do egzystencjalnej egzegezy patrystycznej, której celem jest powiązanie Słowa Bożego z życiem i uwrażliwianie na rzeczywistość zbawczą. Mistycy prawosławni zachęcali wiernych do częstej lektury Ewangelii i Psałterza, by rozważać to wszystko, co stanowiło szkołę życia z wiary dla wielkich Ojców Wschodnich.

2. Teologiczna
Duchowość prawosławna jest teologiczna nie w sensie czysto intelektualnym, ale w rozumieniu patrystycznym, a więc mającym bezpośrednie odniesienia do życia i działania. Istotą wiary prawosławnej jest takie doświadczenie Boga, poprzez które dokonuje się w sercu zjednoczenie w nierozerwalną całość miłości i poznania, dzięki czemu przezwyciężony zostaje tak intelektualizm, jak i sentymentalizm. Celem walk dogmatycznych o Prawdę w czasie Wielkich Soborów Powszechnych było dążenie do określenia jedynej zbawczej drogi zjednoczenia z Bogiem. Mający wpływ na rozwój duchowości prawosławnej Ewagriusz z Pontu nauczał, że „Ten kto nie widział Boga, nie może o Nim mówić”. Stąd też na chrześcijańskim Wschodzie teologia została wzbogacona dopełnieniem „mistyczna”, które dookreśla sposób mówienia o Bogu. Prawdziwym teologiem jest ten, kto się modli; nie spekuluje nad tekstami mistycznymi, ale sam podąża drogą mistyczną.

3. Apofatyczna
Bóg „zamieszkujący światłość niedostępną, którego żaden z ludzi nie widział, ani nie może zobaczyć” (1 Tm 6,16) jest Bogiem prawdziwie istniejącym, najdoskonalszą rzeczywistością osobową, niepojętym misterium przekraczającym ludzkie rozumienie. Objawił On Swe Imię, jako „Ten, który jest” (Wj 3,14). W tym Imieniu streszcza się pełnia egzystencji, ponieważ oznacza ono, że Ten, który posiada istnienie z samego Siebie, istniał przed wszystkimi wiekami, a Jego istnienie jest wieczne. „To że jest Bóg jest oczywiste, ale to kim On jest w Swej istocie i naturze, przekracza naszą zdolność rozumienia i wiedzę” (św. Jan z Damaszku). Doświadczenie Boga, będące udziałem mistyków prawosławnych, którego nie da się opisać w kategoriach wiedzy rozumowej mającej powiązania ze światem (określanej jako katafatyczna) miało bezpośredni wpływ na rozwój apofatyzmu, czyli podkreślania „negatywnej drogi” (via negativa) do Boga oraz Jego radykalnej niepojmowalności. Skoro Bóg jest całkowicie różny od tego, co Nim nie jest – to poznanie Boga jest możliwe jedynie poprzez rodzaj „niewiedzy” i mistyczną kontemplację. W duchowości prawosławnej podkreśla się, że człowiek, po przekroczeniu granic intelektu jest zdolny do spotkania z żywym i miłującym Bogiem, który umarł na krzyżu i zmartwychwstał. Apofatyczne nastawienie pomaga w procesie stopniowego przechodzenia od spekulacji do kontemplacji, od wiedzy do doświadczenia. Prawdziwa kontemplacja staje się możliwa poprzez łaskę Boga. Doprowadza ona do coraz pełniejszego zjednoczenia człowieka z Bogiem i przebóstwienia. Kontemplacja, jako pozytywne doświadczenie, nie może zostać wyrażona w terminach teologii katafatycznej, gdyż jest spotkaniem z transcendentnym Bogiem. W celu właściwego ukazania rzeczywistości mistycznej potrzebne są kategorie apofatyczne, gdyż dotyczy ona relacji z Misterium Trójcy Świętej, które jest nie do ogarnięcia przez umysł ludzki.

4. Trynitarna
Bóg, będący najdoskonalszą miłością, objawił się człowiekowi jako Trójca Boskich Osób. Żadna z Osób Trójcy Świętej nie istnieje dla samej siebie, lecz tworzą one jedność życia, woli i działania Trójjedynego Boga. Bóg Ojciec jest źródłem i przyczyną Syna – Jezusa Chrystusa i Parakleta – Ducha Świętego. Syn jest Słowem Boga, a Paraklet jest Duchem, który „od Ojca pochodzi” (J 15,26). W Duchu Świętym, przez Syna, człowiek zostaje przyprowadzony do Boga Ojca, przez co zostaje włączony w życie Trójcy Świętej, w istniejący odwiecznie ruch miłości. Cała duchowość prawosławna cechuje się wrażliwością trynitarną, gdyż jedynie w świetle dogmatu o Bogu w Trójcy człowiek może zrozumieć kim jest i jakie jest jego powołanie. Przebóstwienie człowieka, stworzonego na obraz i podobieństwo Boże, stało się możliwe za sprawą wspólnego działania Boga Ojca, Syna Bożego i Ducha Świętego. Bóg udziela się poprzez Swoje niestworzone energie, które przenikają całe Jego stworzenie i są doświadczane w formie przebóstwiającej łaski i Bożego światła. Świadomość trynitarna w prawosławiu znajduje swój wyraz we wszelkich przejawach życia Kościoła. Wszystkie modlitwy, tak liturgiczne, jak i indywidualne kończą się doksologią wspominającą trzy Osoby Boskie.

5. Chrystologiczna
Tajemnica Jezusa Chrystusa, Boga-Człowieka, zajmuje centralne miejsce w całokształcie doktryny i duchowości prawosławnej. W zależności od epoki, środowiska kulturowego i duchowych potrzeb wierzących obraz Chrystusa przybierał charakterystyczne rysy. Jaśniejący z bizantyńskich ikon Chrystus Pantokrator (Wszechmocny), ustępuje miejsca Chrystusowi kenotycznemu, uniżonemu, współczującemu cierpiącym, chorym i prześladowanym, który cieszy się szczególną czcią w duchowości słowiańskiej. Prawosławni pojmują życie chrześcijańskie jako „życie w Chrystusie” (M. Kabasilas, Jan z Kronsztadu), udział w wydarzeniach zbawczych Bogoczłowieka. Kościół Wschodni już w pierwszych wiekach rozwijał naukę o zbawczych skutkach Wcielenia, bowiem dzięki przyjętej naturze ludzkiej Syn Boży mógł prawdziwie cierpieć i umrzeć „według ciała”. „Bóg stał się człowiekiem, abyśmy zostali przebóstwieni” (św. Atanazy Wielki). We Wcieleniu dokonało się potencjalne oczyszczenie, odnowienie i przebóstwienie upadłej natury ludzkiej. Wcielenie ma charakter integralny i dynamiczny; osiąga swoją pełnię w paschalnym misterium śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa. Na tak pojmowanym Wcieleniu opierało się całe doświadczenie mistyczne chrześcijańskiego Wschodu. Osoba Chrystusa jest nierozerwalnie związana ze wszystkimi ludźmi, bowiem wszyscy zostali stworzeni na obraz Boży, na obraz Logosu. Uczestnictwo w życiu Boga, stało się dostępne dla wszystkich ludzi poprzez Ducha Świętego w człowieczeństwie Chrystusa, w Jego Ciele, którym jest Kościół.

6. Pneumatologiczna
Misterium Chrystusa pozostaje w nierozerwalnej więzi z misterium Ducha Świętego. Między Nimi zachodzi relacja pełnej wzajemności. Ma to wielkie znaczenie dla antropologii i duchowości prawosławnej: „Bóg stał się nosicielem ciała (gr. sarkophoros), aby człowiek mógł stać się nosicielem Ducha (gr. pneumatophoros) (św. Atanazy Wielki). Duch Święty był nie tylko sprawcą Wcielenia, ale Swą obecnością naznaczył całe posłannictwo Chrystusa. Duch Święty chociaż sam pozostaje tajemniczo ukryty, objawiając naturę wspólną Trójcy Świętej, pragnie być Darem dostosowanym do każdej z osób ludzkich. Jest On twórcą życia duchowego w człowieku, którego zaczyn przekazywany jest w sakramentach inicjacji chrześcijańskiej. Samo Jego Imię objawia Go jako osobową świętość i źródło uświęcenia. Przebóstwienie stało się możliwe za sprawą Chrystusa, ale dokonuje się ono mocą Ducha Świętego; jest dziełem Jego przemieniających energii. Chrześcijanin jest powołany do „zażyłości z Duchem Świętym” (św. Bazyli Wielki). Ma za zadanie „zdobywać Ducha Świętego” (cs. stiażat’ Swiatogo Ducha) (św. Serafin z Sarowa), czyli tak wykorzystać czas ziemskiego życia, by zgromadzić jak najwięcej łask wiecznych. Na tej drodze bardzo pomocne jest ustawiczne przyzywanie Ducha Bożego (epikleza).

7. Maryjna
W duchowości prawosławnej wyraźnie podkreślany jest fakt osobistego zaangażowania Maryi w realizację planu Boga w relacji do Niej, do innych ludzi i całego stworzonego świata. Mistycy i teologowie chrześcijańskiego Wschodu głosili, że Wcielenie Chrystusa było również dziełem woli i wiary Dziewicy. Obiektywna funkcja macierzyństwa Maryi jest połączona z Jej osobistym wysiłkiem aktywnej świętości i z tego względu nazywa się Ją Theotokos (Bogarodzica) i Panagia (Najświętsza). W osobistej decyzji i zaangażowaniu Maryi prawosławni znajdują dla siebie wzór najwłaściwszej odpowiedzi, jakiej można udzielić Bogu na Jego propozycję zbawienia. Wierni zwracają się do Niej, jako do umiłowanej pocieszycielki, mistrzyni modlitwy, przewodniczki prowadzącej do Chrystusa, wstawienniczki o odpuszczenie grzechów. Kult Matki Bożej w prawosławiu zasadniczo kształtuje się w odniesieniu do duchowości liturgicznej. Cztery z dwunastu świąt głównych (cs. prazdniki) są Jej bezpośrednio poświęcone. Ponadto istnieje wielka liczba świąt o znaczeniu lokalnym, które mają związek z kultem Bogarodzicy i Jej cudownych ikon. Teksty liturgiczne, mające wiele odniesień do osoby Matki Bożej i Jej roli w historii zbawienia, zawsze mówią o Niej w kontekście Osoby Chrystusa, Ducha Świętego i całej Trójcy Świętej. Chrześcijański Wschód od wieków określa Matkę Bożą – Pneumatofora (Nosicielka Ducha), bowiem stała się Ona pierwszą i najdoskonalszą ikoną Ducha Świętego. Dziewica Maryja, będąc pierwszą zbawioną i pierwszą przebóstwioną osobą ludzką, wstawia się u Boga o łaskę Ducha Świętego i doświadczenie niestworzonego światła dla tych, którzy Ją o to proszą.

8. Paschalna
Święta Pascha – uroczystość Zmartwychwstania Chrystus, będąca najważniejszym świętem chrześcijańskim, celebrowana jest na chrześcijańskim Wschodzie przede wszystkim jako zwycięstwo nad śmiercią i szatanem, przejście z ciemności do światła oraz pojednanie z Bogiem. Dzięki Zmartwychwstaniu Chrystusa dusza człowieka odzyskuje pierwotne piękno, a ludzkie ciało osiąga zdolność bycia „świątynią Ducha Świętego” (1 Kor 6,19), mieszkaniem Boga. Dzięki Zmartwychwstaniu Pana, człowiek poprzez śmierć rodzi się do nieśmiertelności, przechodzi do życia wiecznego. Misterium paschalne, a w szczególności Zmartwychwstanie jest źródłem życia duchowego. Kontemplacja zwycięstwa ukrzyżowanego i zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa kształtuje każde autentyczne doświadczenie religijne. Przepełniona radością pieśń „Chrystus zmartwychwstał, śmiercią śmierć zwyciężył, i będących w grobach obdarzył życiem” wyśpiewywana bez końca w czasie Nocy Paschalnej i w całym okresie paschalnym stanowi syntezę całej wiary i nadziei prawosławnych chrześcijan, że życie nie kończy się wraz ze śmiercią. Wiara w zbawcze misterium Zmartwychwstania rozjaśnia pobożność, kult i całą duchowość wschodnią. W cerkwi można doświadczyć realizmu tego wydarzenia, co przejawia się w biciu dzwonów, zalewie światła, nastroju radości i ustawicznych okrzyków: „Chrystus zmartwychwstał! Prawdziwie zmartwychwstał”. Paschalna orientacja duchowości prawosławnej powiązana ze świadomością przemijalności i zmienności świata, zamiast którego ma powstać świat nowy, przemieniony w Chrystusie Zmartwychwstałym, miała wpływ na budzenie się głębokiej tęsknoty za Bogiem, co wyrażało się w takich zjawiskach religijnych jak pielgrzymowanie (cs. stranniczestwo), czy poszukiwanie Boga (cs. bogoiskatelstwo).

9. Eklezjalna
Duchowość prawosławna nie jest duchowością indywidualistyczną, bowiem każdy chrześcijanin jest wszczepiony poprzez Chrzest w Ciało Chrystusa, jakim jest Kościół. W prawosławiu głęboko zakorzenione jest przekonanie, że nie można się zbawiać w samotności, w izolacji od współwyznawców w wierze. „Nikt nie zbawia się sam, bowiem zbawia się w Kościele, jako jego członek i we wspólnocie ze wszystkimi innymi jego członkami” (A. Chomiakow). Tak rozumiane zbawienie włącza wszystkich wiernych, z przeszłych pokoleń na równi z tymi, którzy żyją współcześnie, czy też będą członkami Kościoła w przyszłości. Bardzo charakterystyczną cechą duchowości prawosławnej jest poczucie koinonia ton hagion, czyli szeroko rozumianej komunii (wspólnoty) ze sprawiedliwymi Starego Przymierza i różnymi kategoriami świętych (m.in. apostołami, męczennikami, Ojcami Kościoła) oraz ze wszystkimi, którzy „zasnęli w Chrystusie” i oczekują na powszechne zmartwychwstanie.

10. Misteryjna (sakramentalna)
Święte misteria (sakramenty) są środkami, dzięki którym wierzący ma udział w łasce Bożej, udzielaniu się Boga. W każdym z tych Bożych darów można wyróżnić stronę mistyczną i ascetyczną. Od strony mistycznej należy wskazać, iż łaska sakramentalna nie stanowi skutku wysiłków ludzkich, ale jest darem samego Boga. Od strony ascetycznej trzeba dodać, że na jakość owoców rodzących się w duszy człowieka ma wpływ stopień przygotowania na łaskę sakramentalną. W duchowości prawosławnej szczególną wagę przywiązuje się do znaczenia sakramentów inicjacji chrześcijańskiej, a mianowicie: Chrztu, bierzmowania i Eucharystii. Rzeczywistości przyszłego wieku, których przedsmak dociera do mistyka w ekstazie, a ich doświadczenie pogłębia się w coraz pełniejszej komunii (gr. koinonia) z Bogiem są już obecne w każdym chrześcijaninie poprzez łaskę Chrztu (św. Symeon Nowy Teolog). Już w Chrzcie bowiem zostaje pogrzebany stary człowiek i rodzi się nowy wraz z Chrystusem, który ma udział w życiu samego Boga. Poprzez Chrzest następuje wszczepienie w Kościół i wcielenie w życie Zmartwychwstałego Chrystusa, a poprzez bierzmowanie wierzący staje się uczestnikiem Jego Ducha, będącego źródłem nowego życia i pełnego oświecenia. Z tego też względu duchowe życie mistyczne jest integralnie związane z życiem sakramentalnym Kościoła. Największym z misteriów jest Eucharystia, określana na Wschodzie jako Boska Liturgia. „W niej bowiem osiągamy samego Boga, a Bóg jednoczy się z nami w najdoskonalszej jedności” (św. Mikołaj Kabasilas). Boska Liturgia wprowadza ludzkość, świat i czas w misterium Trójcy Świętej. W Eucharystii, która jest uobecniającym wspominaniem (gr. anamnesis) całego misterium zbawienia oraz odnowieniem i potwierdzeniem zstąpienia Ducha Świętego, zawsze obecnego w Kościele, wierni otrzymują przebóstwione Ciało Chrystusa, będące zarazem Komunią Ducha Świętego. W tej uczcie mesjańskiej, wieczerzy Królestwa wiernym udzielana jest wszystko ogarniająca miłość Boga, która oczyszcza, oświeca, udoskonala i przebóstwia.

11. Liturgiczna
Duchowość prawosławna jest par excellence duchowością liturgiczną, gdyż jej główne źródło wytryskuje z Boskiej Liturgii i nabożeństw składających się na publiczny kult Kościoła. Osobista pobożność kształtowana jest przez modlitwy pochodzące z oficjalnych ksiąg liturgicznych. Teksty nabożeństw, powstałe w oparciu o Pismo Święte, mają charakter ściśle teologiczny, tzn. są zasadniczym i istotnym źródłem wiary, a ta z kolei bezpośrednio oddziałuje na ostateczny kształt duchowości Kościoła. Autorami większości tekstów liturgicznych byli Ojcowie i wielcy mistycy Kościoła, dzięki czemu charakteryzują się one teologiczną i duchową głębią. Typowa dla chrześcijańskiego Wschodu struktura nabożeństw, w czasie których powtarzają się te same motywy w śpiewanych wielokrotnie troparionach, kondakionach, kanonach czy innych hymnach, sprawia że wierni ustawicznie słuchają i asymilują w umyśle i sercu konieczne do zbawienia prawdy. W czasie długich, często kilkugodzinnych, nabożeństw wierni są karmieni żywą teologią, której celem jest wprowadzenie w doświadczenie Boga miłującego człowieka (gr. Filanthropos).

12. Monastyczna
Wielki wpływ na kształtowanie się duchowości prawosławnej miało życie mnisze, zarówno pustelnicze anachoretów, jak i cenobityczne (wspólnotowe). Monachizm bowiem, będąc najbardziej radykalnym buntem przeciwko wszelkiemu złu, był odrzuceniem wszelkiego kompromisu i konformizmu. U podstaw wyrzeczenia się życia światowego stała idea, że „Królestwo Boże nie jest z tego świata”. Duchowość monastyczna kładzie najmocniejszy akcent na bezpośrednią relację z Bogiem, bowiem „Nie ma innego sposobu poznania Boga, jak tylko poprzez życie z Nim” (św. Symeon Nowy Teolog). Życie monastyczne w swej istocie jest ikoną życia upadłego człowieka, który poprzez odwrócenie się od grzechu, skruchę, pokutę i nieustanną modlitwę powraca do Ojca. Ascetyzm, rozumiany jako udział w cierpieniu Chrystusa i męczenników, stanowi przygotowanie do życia we wspólnocie z Bogiem. Charakterystyczne dla prawosławnej duchowości monastycznej są różnego rodzaju praktyki ascetyczne – zmagania duchowe (cs. podwigi), które połączone ze zgłębianiem Słowa Bożego i modlitwą, mają na celu świadome urzeczywistnianie podobieństwa do Boga. Wyrazem nieodwracalności wyboru Boga na całe życie jest złożenie przez mnicha ślubów: czystości, ubóstwa i posłuszeństwa oraz postępowanie według reguły (cs. ustaw) obowiązującej w danym monasterze. Monastyczne wyrzeczenie się wszystkiego, nie oznacza odrzucenia porządku stworzenia, lecz ofiarę z siebie i rezygnację z własnego egoizmu, by w ten sposób antycypować mocą Ducha Świętego zbawienie, które zostało dane poprzez Zmartwychwstanie Chrystusa.

13. Terapeutyczna
Wiara jest prawdziwą wiarą, w takim stopniu, w jakim oddziałuje terapeutycznie na wierzącego. Chrześcijanin jest powołany do uczestnictwa w niestworzonych energiach Bożych, dzięki którym dostępuje łaski przebóstwienia. W nawiązaniu do nauki Ojców Kościoła, prawosławni odwołują się do terapeutycznego wymiaru duchowości. W tym ujęciu Kościół jest duchowym Szpitalem, w którym leczy się człowieka z różnorodnych cierpień duchowych. W wyniku grzechu dochodzi do zerwania, czy zniekształcenia relacji człowieka z Bogiem oraz zaburzenia odniesień do innych ludzi i całego świata. Do uzdrowienia potrzebna jest prawdziwa wiara, świadomość własnej choroby, obecność kapłana – terapeuty oraz skorzystanie z prawosławnej metody terapeutycznej, czyli różnego rodzaju praktyk ascetycznych. Prawdziwa wiara stanowi podstawę zbawienia, gdyż dzięki niej człowiek wkracza w pierwszy etap życia duchowego, a mianowicie – oczyszczenie serca, poprzez które zbliża się do poznania prawdziwego Boga. Rozpoznanie głównych namiętności (cs. strasti), którym podlegamy stanowi diagnozę niezbędną do osiągnięcia uzdrowienia. W duchowości prawosławnej akcentuje się, że terapią powinien kierować kapłan, który nie tylko udziela sakramentów, ale sam jest doświadczonym przewodnikiem duchowym. Prawosławną metodę terapeutyczną utożsamianą z ascetyzmem należy postrzegać w szerszej perspektywie trzech stopni życia duchowego, a mianowicie: oczyszczenia serca, oświecenia umysłu i przebóstwienia. Praktyczne wskazania zostały wypracowane w hezychazmie. Na tej drodze poprzez uwolnienie od myśli (gr. apostasis noimaton), wyciszenie wewnętrzne (gr. hesychia), trzeźwość duchową (gr. nepsis) oraz zachowywanie przykazań dokonuje się oczyszczenie serca. Ważna jest też koncentracja na Imieniu Jezusa (poprzez ustawiczną modlitwę Jezusową), jak również medytacja nad śmiercią i Sądem Ostatecznym, powiązane z darem łez (co Ojcowie pustyni określali jako penthos), pomocnymi w osiągnięciu stanu ustawicznej skruchy i przemiany umysłu (gr. metanoia) oraz żalu za grzechy. Duchowe uzdrowienie polega na osiągnięcie stanu prawdziwej beznamiętności (gr. apatheia), kiedy to człowiek wypełniony łaską Bożą staje się świątynią Ducha Świętego. Uzdrowienie z namiętności nie może się dokonać, ani za sprawą samego człowieka, ani samego Boga. Potrzebna jest współpraca, współdziałanie (gr. synergia) pomiędzy nimi. Człowiek, w którym dominuje życie cielesne posiada w sobie energię namiętności. Gdy otrzymuje łaskę od Boga zostaje uwolniony ze świata grzechów, przenika go energia Chrystusa i wiedzie życie według Ducha Świętego (por. Rz 7,5-8,13).

14. Mistyczna
Jedność z Bogiem jest tajemnicą, która dokonuje się w osobach ludzkich, na miarę ich własnego wolnego zwrócenia się ku pełni Prawdy. Podążanie na drodze zjednoczenia z Bogiem wiąże się ze wzrostem świadomości, określanej w życiu duchowym jako poznanie (gr. gnosis). W tradycji wschodniej rozumie się je jako zaproszenie do uczestnictwa w życiu Boga, które jest możliwe dzięki jedności unii hipostatycznej pomiędzy dwoma naturami w Chrystusie: naturą Boską i ludzką. Człowiek sam z siebie nie posiada zdolności widzenia Boga; taka wizja jest jedynie możliwa ze względu na wszechmoc Boga, a i wówczas pozostaje On niepoznawalny w Swej istocie. Ludziom objawia się poprzez Swe niestworzone energie, które doświadczane są w przeżyciach mistycznych jako światłość (i to nie w znaczeniu alegorycznym, czy abstrakcyjnym). Wizja światła nie jest intelektualną kontemplacją Boga; ogarnia ona całego człowieka – duszę i ciało.

15. Eschatyczna
Światłość Boża objawiająca się w historii, przekracza wymiary czasu i przestrzeni. Stanowi ona zadatek ostatecznego objawienia Boga. W tym sensie jest początkiem paruzji, tajemnicą „ósmego dnia”, który nie będzie miał końca. Podczas eschatologicznego spełnienia dziejów światłość Trójcy Świętej rozbłyśnie w osobach ludzkich, na miarę ich wiary, nadziei i miłości. W dniu ostatecznym wszyscy zmartwychwstaną; odzyskają swoje ciała i rozpoczną wieczne, całkowicie nowe życie. W duchowości prawosławnej zazwyczaj zmartwychwstanie wierzących wiąże się ze Zmartwychwstaniem Chrystusa i udziałem w niestworzonych przebóstwiających energiach, a zmartwychwstanie niewierzących łączy się z wszechmocną potęgą Boga i pozbawieniem ich czasowego daru śmierci cielesnej. Już w obecnym życiu człowiek może mieć uczestnictwo w eschatologicznej chwale Królestwa Bożego i stać się godnym widzenia Boga, które będzie rozwijać i doskonalić bez końca w wieku przyszłym. Pełne i ostateczne urzeczywistnianie się wspólnoty Boga z ludźmi, rozpoczęte na ziemi, będzie dynamicznym procesem trwającym przez „wieki wieków”. Człowiek będzie wówczas widział Boga „twarzą w twarz”, nie poprzez udział w istocie Boga, lecz poprzez udział w Jego Boskich energiach.

16. Kosmiczna
Bardzo charakterystyczne dla duchowości prawosławnej jest podkreślanie nierozerwalnej łączności człowieka z całym kosmosem od stworzenia aż po ostateczną przemianę. Dzięki pogłębionemu rozumieniu Wcielenia, tzn. powiązaniu człowieczeństwa Chrystusa z kosmosem w sposób duchowy i materialny („Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna Swego Jednorodzonego dał” – J 3, 16), prawosławna duchowość mówi o jedności losów człowieka i wszystkich innych stworzeń w Bożej ekonomii zbawienia. Konsekwentnie, wszystkie wydarzenia w tejże ekonomii zyskują wymiar kosmiczny. Możliwość ostatecznej przemiany nie dotyczy już tylko człowieka lecz staje się obietnicą przemiany całego stworzenia i powstania „nowego nieba i ziemi nowej” (Ap 21, 1). W ziemskim pielgrzymowaniu wszystkich stworzeń do Boga szczególna rola przypada człowiekowi. Od jego ostatecznego przeobrażenia zależy przemiana kosmosu, bowiem to, co się dzieje pomiędzy Bogiem a człowiekiem ma bezpośrednie przełożenie na całość stworzenia. Człowiek uświęcając i przemieniając siebie, włącza jednocześnie świat w proces wyzwolenia i przemiany; dążąc do przebóstwienia postrzega losy stworzenia w świetle Wcielenia i Zmartwychwstania, i przeobrażającą mocą Ducha Świętego ocala całe stworzenie, które „z upragnieniem oczekuje objawienia się synów Bożych” (Rz 8, 19). Eschatyczne spełnienie dziejów stworzenia, kiedy Bóg będzie „wszystkim we wszystkim” (1 Kor 15, 28), jest nieodłączne od zmartwychwstania wszystkich ludzi. Świadomość kosmicznego wymiaru wędrówki człowieka ku Bogu towarzyszyła świętym prawosławnym. Zachowało się wiele świadectw o tym, jak w przyjaźni żyli oni z dzikimi zwierzętami (np. św. Serafin z Sarowa z niedźwiedziem) oraz z szacunkiem i miłością traktowali ziemię.

Dr Krzysztof Leśniewski (r. 1962) absolwent Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz Seminarium Świętego Włodzimierza w Crestwood (USA), adiunkt w Instytucie Ekumenicznym Wydziału Teologicznego KUL, wybitny tłumacz prawosławnej literatury teologicznej, znawca prawosławnej teologii duchowości. Od lat współpracuje z wydawnictwem Prawosławnej Diecezji Lubelskiej i Chełmskiej.

— dr Krzysztof Leśniewski