„Ku Światłości Twojej skieruj drogi nasze” – o hymnografii Przemienienia Pańskiego

Przedstawiamy kolejny artykuł z cyklu poświęconego hymnografii prawosławnych nabożeństw. W niniejszym tekście przeanalizujemy fragmenty tekstów liturgicznych wypadającego jutro według kalendarza juliańskiego święta Przemienienia Pańskiego.

Wydarzenie, które dokonało się na górze Tabor było czymś niezwykłym. Było przebłyskiem Boskiej chwały objawionym na ziemi. Świetnie wyraża to świąteczna hymnografia. W pierwszej ze sticher nieszporów słyszymy – Preżdie Kresta Twojeho Hospodi, hora niebiesi podobiaszczisia („Przed cierpieniami Twoimi na krzyżu, Panie, góra Tabor upodobniła się do nieba”). Przemienienie Chrystusa było rzeczywiście czymś nieziemskim. Światłość jaka towarzyszyła Zbawicielowi była elementem nieba. O światłości z góry Tabor czytamy także w kanonie jutrzni autorstwa św. Jana z Damaszku – Skrysia zareju Bożestwa czuwstwiennoje sołnce, jako na hore Fawore, widiew Tia preobrazujuszczasia, Iisusie moj: sława sile Twojej, Hospodi („Materialne słońce zobaczywszy Ciebie, Jezusie mój, przemienionego na górze Tabor, skryło się w promieniach Twego Bóstwa, chwała mocy Twojej, Panie”). Autor stosuje tu ciekawą hiperbolę – światłość przemienionego Chrystusa jest tak wielka, że słońce widząc ją, skrywa się.

W hymnografii święta częstym epitetem towarzyszącym słowom „światłość” i „chwała” jest przymiotnik brzmiący w języku cerkiewnosłowiańskim niepristupnyj (gr. aprositos), który można przetłumaczyć jako „nieprzystępny”, „niedostępny”. Termin ten pojawia się np. w siódmej pieśni kanonu jutrzni autorstwa św. Kosmy z Majumy – Oblistawszesia swietom niepristupnyja sławy, na Faworstiej hore apostoli Christu wopijachu: otiec naszych Boże, błahosłowien jesi („Apostołowie oświeceni na górze Tabor światłością nieprzystępnej chwały, wołali do Chrystusa: Błogosławiony jesteś, Boże ojców naszych”).

Piękne słowa padają w ósmej pieśni kanonu św. Kosmy – Niepristupnoju sławoju na hore jawlsia nieizreczenno Faworstiej, nieodierżimyj i niezachodimyj Swiet, Otczeje Sijanije, twar ujasniw, czełowieki obożi („Nieogarniona i niezachodząca Światłość, jasność Ojca, w nieprzystępnej chwale objawiła się na górze Tabor i oświeciwszy stworzenie, przebóstwia ludzi”). Każdy człowiek może stać się uczestnikiem światłości z góry Tabor – w zależności od jego stanu duchowego. Naukę o Boskich energiach głosił w XIV wieku wielki asceta arcybiskup Tesalonik św. Grzegorz Palamas. Teologię swą oparł on właśnie o ewangeliczne wydarzenie Przemienienia Chrystusa.

W wydarzeniu bierze udział obok Chrystusa pięć osób, które można podzielić na dwie grupy. Pierwsza z grup to trzej apostołowie, których Zbawiciel wziął ze sobą na górę Tabor – Piotr, Jakub i Jan. Druga to postaci starotestamentowe – Mojżesz i Eliasz. Pojawili się oni obok przemienionego Chrystusa. Rolę apostołów w wydarzeniu opisuje ostatnia ze sticher na „Panie, wołam do Ciebie” – Proobrazuja Woskresienije Twoje, Christie Boże, tohda pojat tri Twoja uczeniki, Pietra i Iakowa, i Ioanna, na Fawor wozszeł jesi. Tiebie że, Spasie, preobrazujuszczusia, Faworskaja hora swietom pokrywaszesia, uczenicy Twoi, Słowie, powierhosza siebie dołu na ziemli, nie tierpiaszcze zreti niewidimaho zraka, Anhieli służachu strachom i trepietom, niebiesa ubojaszasia, ziemla wostrepieta, widiaszcze na ziemli sławy Hospoda („Praobrazując swoje zmartwychwstanie, Chryste Boże, Ty wstąpiłeś na Tabor, wziąwszy ze sobą trzech uczniów, Piotra, Jakuba i Jana. W czasie zaś Twego przemienienia, Zbawco, górę Tabor oświeciła jasność. Uczniowie Twoi, Słowo Boże, padli twarzami na ziemię, nie mając siły, aby patrzeć na niezwykły obraz: aniołowie służyli Tobie z bojaźnią i drżeniem, niebiosa przeraziły się, a ziemia zatrzęsła się widząc na ziemi Pana Chwały”). Hymn ten można uznać za wprowadzenie do opisu udziału apostołów w Przemienieniu. Pełny sens odkrywają przed nami troparion i kontakion święta.

W troparionie słyszymy – Preobraziłsia jesi na hore, Christie Boże, pokazawyj uczenikom Twoim, sławu Twoju, jakoże możachu („Przemieniłeś się na górze, Chryste Boże, objawiając uczniom Twoim chwałę Twoją na ile mogli pojąć"). Zbawiciel objawił apostołom swoją chwałę na tyle, na ile pozwalały ich możliwości receptoryczno-duchowe - na ile sami mogli pojąć (gr. kathos idinanto). A mogli ją częściowo zrozumieć tylko i wyłącznie dzięki Chrystusowi. Warto pamiętać, że apostołowie byli tylko ludźmi, a cud Przemienienia należał do świata Boskiego – niedostępnego i niezrozumiałego dla człowieka.

Kontakion uzupełnia słowa dalej – da jehda Tia uzrat raspinajema, stradanije ubo urazumiejut wolnoje, mirowi że propowiediat, jako Ty jesi woistinnu Otczeje Sijanije („by gdy mieli ujrzeć Cię krzyżowanym, mękę mogli pojąć dobrowolną i całemu światu głosić potem, że Ty jesteś prawdziwym Chrystusem, Światłością Ojca”). Chrystus przemienił się, by przygotować apostołów na mającą nastąpić niedługo swoją śmierć i Zmartwychwstanie. To praobraz zmartwychwstania. Drugim podobnym wydarzeniem, również wyraźnie zaakcentowanym w hymnografii jest wskrzeszenie Łazarza. Wtedy padają bowiem słowa – „Powszechne zmartwychwstanie przed swoją męką uwiarygodniając, z martwych wzbudziłeś Łazarza”. Przygotowanie do męki krzyżowej było właściwym sensem Przemienienia. Dostrzeżenie tego pomaga zrozumieć ten nierozerwalny związek jaki łączy górę Tabor z Golgotą. Pojawia się on zarówno w hymnografii jak i heortologii. Przemienienie wypada przecież na czterdziesty dzień przed świętem Podwyższenia Krzyża Pańskiego.

Hymnografia Przemienienia Pańskiego mówi przede wszystkim o światłości – nie materialnej, stworzonej, ale tej Boskiej, niestworzonej, której człowiek nie jest nawet w stanie oglądać. Podmiot liryczny, w imieniu wszystkich ludzi, prosi o to, by Bóg uczynił nas godnymi uczestnictwa w Boskich energiach.

Tłumaczenie tekstów liturgicznych na podstawie: liturgia.cerkiew.pl/pages/File/docs/estum-37-przemienienie.pdf [ks. Henryk Paprocki].

Zobacz także: O święcie Przemienienia Tekst nabożeństwa w jęz. cerkiewnosłowiańskim Tekst nabożeństwa w jęz. polskim

— Paweł Karczewski