List Henocha

Ostatnia część Księgi Henocha, składająca się z rozdziałów 91-108, jest powszechnie określana jako List Henocha. Chociaż określenie „list” daje pewne wyobrażenie, rozdziały te nie są listem napisanym przez Henocha. Są raczej zapisem ostatnich słów Henocha do jego syna Matuszelacha i dalszej rodziny. W zależności od tłumaczenia, 1 Księga Henocha może kończyć się krótkim, dwuwersowym rozdziałem 105, może też ciągnąć się dalej do rozdziału 108 lub może przeskakiwać od pierwszego zakończenia bezpośrednio do rozdziału 108. Niektóre tłumaczenia zawierają cały materiał zaliczający wszystkie rozdziały 105-108 jako wersety rozdziału 105. Opiera się to na naszych nieco rozproszonych zabytkach rękopiśmiennych. Pełna Księga Henocha znajduje się w Starym Testamencie w Ge'ez w Biblii etiopskiej. Istnieją również częściowe rękopisy greckie i aramejskie Pierwszej Księgi Henocha wcześniejszej proweniencji. Zabytki rękopiśmienne różnią się pod kątem tego końcowego materiału na wiele sposobów. Wydaje się, że przynajmniej w niektórych tradycjach językowych fragmenty tradycji enochicznej zostały dołączone do końcówki Pierwszej Księgi Henocha po tym, jak jej pięć głównych części zostało już zredagowanych i połączonych. Nie jest jasne, czy fragmenty te były fragmentami już spisanymi, czy też były to dodatki z tradycji ustnej po raz pierwszy zapisane.

Główny korpus Listu Henocha, przed zróżnicowanymi zakończeniami, zawiera opis Henocha opowiadającego otrzymaną wizję swojej rodzinie; robi to, ponieważ powiedziano mu, że ma niebawem wznieść się do nieba. Wizja ta przedstawia przyszłą historię świata jako szereg tygodni. Epoki te zaczynają się od Henocha i trwają aż do końca dni i sądu ostatecznego. Po opisaniu wizji przyszłości Henoch objaśnia ją, udzielając rad i wskazówek swojej rodzinie, jak żyć w nadchodzących wiekach. Te homiletyczne wskazówki są oczywiście skierowane przede wszystkim do czytelników tekstu w tych nadchodzących wiekach. Oznacza to, że List Henocha, napisany w okresie hasmonejskim (ok. 150 p.n.e.), daje nam wczesny i doskonały przykład apokaliptycznego głoszenia kazań w okresie Judaizmu Drugiej Świątyni. Jak się okaże, istnieją wyraźne powiązania zarówno w formie, jak i treści z głoszeniem Chrystusa, zapisanym w Ewangeliach synoptycznych, uzasadniające i ułatwiające apokaliptyczną interpretację tych ostatnich.

Podstawowe tematy tego kazania są określone w rozdziale 91. Pierwszej Księgi Henocha. Henoch wzywa swoje dzieci, aby kroczyły ścieżkami sprawiedliwości i ją praktykowały [1 Hen 91,3]. Jest to szczególnie ważne ze względu na wielką niegodziwość obecną na ziemi, wśród której dzieciom Henocha przyjdzie żyć [1 Hen 91,5]. Tekst, jak powinniśmy wyraźnie zauważyć na podstawie daty ostatecznej redakcji, nie jest skierowany do ludów przedpotopowych. Po sądzie nad niegodziwością poprzez potop nastanie drugi okres, w którym niegodziwość osiągnie punkt kulminacyjny, wtedy zapadnie na nią ostateczny wyrok [1 Hen 91,6]. Pierwszymi czytelnikami tekstu w tej formie byli członkowie tej ostatniej grupy, żyjący w dniach ostatecznych. Ten sąd ostateczny obejmuje zmartwychwstanie umarłych, w którym to momencie sprawiedliwi otrzymają życie wieczne, a niegodziwi pójdą w wieczną ciemność [1 Hen 92,3-5]. Henoch podchodzi do tego tematu homiletycznie w dwóch różnych kierunkach.

Pierwszym z nich jest przepowiednia tygodni. Mówi o całej historii kosmosu od jego narodzin jako o serii „tygodni”, choć niekoniecznie po to, aby wskazać jakiś konkretny przedział czasu ani aby powiązać ten okres z wielokrotnością siedmiu. Jedną z niefortunnych dywersji przy interpretacji apokaliptycznej literatury w Piśmie Świętym jest nadmierna literalizacja liczb i okresów. Jakakolwiek rozsądna lektura 1 Księgi Henocha i innej apokaliptycznej literatury czasów Drugiej Świątyni jasno pokazuje, że taka dosłowna interpretacja nie jest uzasadniona. Henoch twierdzi, że tę wiedzę o historii posiadł po przeczytaniu Niebiańskich Tablic, które reprezentują tradycję występującą na całym starożytnym Bliskim Wschodzie, najczęściej wyrażaną w Biblii poprzez odniesienia do Księgi Życia [np. Łk 10,20; Flp 4,3; Ap 3,5; 13,8; 17,8; 20,12-15]. Tygodnie nie koncentrują się na jakości ery reprezentowanej przez tę epokę. Raczej na przejściowej figurze lub wydarzeniu, które pojawia się pod koniec tego tygodnia, a następnie rozpoczyna następny.

I tak, pierwszy tydzień kończy się wraz z narodzinami Henocha, siódmego od Adama, który oczywiście w tradycji enochicznej jest postacią o pierwszorzędnym znaczeniu pośrednictwa [1 Hen 93,3]. Drugi tydzień kończy się „Pierwszym końcem”, potopem czasów Noego, z którego człowiek zostaje zbawiony [1 Hen 93,4]. Trzeci tydzień kończy się wezwaniem Abrahama, który ma stać się „rośliną sprawiedliwości”, która rośnie i rozkwita na zawsze [1 Hen 93,5; por. Rz 11,16-24]. Czwarty tydzień kończy się podarowaniem Tory poprzez „wizje” [1 Hen 93,6]. Tutaj pojawienie się Pana, Boga Izraela, przed Mojżeszem jest uważane za co najmniej równe znaczeniu samego tekstu pisanego. Pod koniec piątego tygodnia wznoszona jest świątynia [1 Hen 93,7]. W szóstym tygodniu Izrael popada w apostazję, człowiek wstępuje do nieba (Eliasz), a na końcu świątynia zostaje doszczętnie spalona, a „cały ród z wybranego korzenia” zostaje rozproszony na wygnaniu [1 Hen 93,8].

Siódmy tydzień to okres, w którym powstała Księga Henocha. Okres ten naznaczony jest powstaniem „pokolenia apostatów”, którego wszystkie czyny są apostazją [1 Hen 93,9; por. Mt 11,16; 12,41-45; 16,4; 23,26; 24,34; Mk 8,12.38; 13,30; Łk 7,31; 11,29-32; 50-51; 16,8; 17,25; 21,32; Dz 2,40]. Pod koniec tego tygodnia pojawia się Mesjasz [1 Hen 93,10]. Wielki wzrost zła spotka się z końcem cierpliwości Boga i objawieniem Jego gniewu [1 Hen 91,7; por. Rz 1,18]. Istnieją dwa główne efekty przyjścia Mesjasza na nadchodzący tydzień. Po pierwsze, narody oddają swoje bożki, a bogowie narodów są ścigani i wrzucani w ogień wiecznej kary [1 Hen 91,9]. Stanowi to również początek zmartwychwstania umarłych, którzy po zmartwychwstaniu otrzymują Mądrość [1 Hen 91,10].

Okresem następującym po tym, ósmym tygodniem, jest wiek sprawiedliwości [1 Hen 91,12; por. Rz 1-5]. Opisuje się to jako okres duchowej wojny, walki z grzechem. Pod koniec tygodnia ci, którzy praktykują sprawiedliwość, otrzymują domy w domu Wielkiego Króla w chwale [1 Hen 91,13; por. J 14,2-3]. W dziewiątym tygodniu cała ziemia zostanie osądzona, a grzech odrzucony na zawsze [1 Hen 91,14]. W dziesiątym niebiosa są sądzone, a sąd jest wykonywany przeciwko Czuwającym i innym zbuntowanym mocom nieba [1 Hen 91,15]. W dziewiątym tygodniu ziemia przemija i odradza się, w dziesiątym niebiosa przemijają i zostają zastąpione nowym i wiecznym niebem czystości [1 Hen 91,16; por. Mt 24,35; Łk 21,33; 2 P 3,13; Ap 21,1]. Po tym następuje kilka tygodni bez końca [1 Hen 93,17]. Oddzielenie epoki przyjścia Mesjasza od sądu ostatecznego jest ważną cechą apokaliptyczną czasów Drugiej Świątyni, nawet poza wyraźnie chrześcijańskimi kontekstami. W świetle tych wieków, które nadejdą, Henoch napomina swoje dzieci, aby przechodziły przez wszystkie te epoki w sprawiedliwości [1 Hen 91,18-19].

Drugie homiletyczne podejście przyjęte przez Henocha przedstawia serię nieszczęść, które spotkają grzeszników, gdy nadejdzie dla nich dzień sądu [1 Hen 94,6 - 100,13]. Te nieszczęścia nie są tylko potępieniem świata spoza wspólnoty enochicznej, ale raczej są głoszone tej społeczności jako seria ostrzeżeń, aby nie dać się zwieść złym praktykom świata, w którym żyją na co dzień. W formie i funkcji te nieszczęścia są podobne do tych z Ewangelii św. Łukasza [Łk 6,24-26; por. Mt 11,21; 18,7; 23,13-36; 26,24] i Apokalipsy św. Jana [Ap 8,13; 9-11; 12,12]. Podobnie jak w przypadku Ewangelii św. Łukasza, wiele nieszczęść z Księgi Henocha odnosi się do bogactwa i wpływów Mammona, jako fałszywego boga [1 Hen 94,7-8; 96,4-6,8; 97,8-10; 98,2.11]. Poza tym powracającym tematem jest szeroki zakres grzechów, od bluźnierstwa po fałszywe świadectwo, prześladowanie, a nawet zemstę. Sąd jest tu wszędzie opisywany jako równowaga szal sprawiedliwości, a na niegodziwych spadają ich własne niegodziwe uczynki i w ten sposób ponoszą karę.

Henoch opisuje, w jaki sposób przemoc wypełni całą ziemię, a następnie sam sąd, na którym popłynie krew, w której koń będzie brodził pogrążony aż po pierś [1 Hen 100,3; por. Ap 14,20]. Pośród tego wyroku sprawiedliwi mają jednak dwie przyczyny do pocieszenia. Po pierwsze, Bóg wyznaczy aniołów stróży, aby chronili każdego sprawiedliwego przed niegodziwością świata [1 Hen 100,5]. Aniołowie ci zaświadczą o czynach bezbożnych, gdy postawione im będą zarzuty w niebie [1 Hen 100,10; por. Mt 18,10]. Po drugie, sprawiedliwi będą uczestniczyć w zmartwychwstaniu, bez względu na to, jak długo będą spali w grobach, nawet jeśli będzie to bardzo długi czas [1 Hen 100,5].

W rozdziałach 101 i 102 Henoch przywołuje podziw dla stworzonego porządku i z tego powodu opowiada się za większym podziwem, strachem i szacunkiem dla jego Stwórcy, wyrażanym poprzez posłuszeństwo. Następnie opisuje losy sprawiedliwych i niegodziwców w okresie, w którym śpią w grobie, przed zmartwychwstaniem. Ci, którzy zagłębili się w sprawiedliwości, będą żyli przed Bogiem, aż nadejdzie czas ich przebudzenia [1 Hen 103,4]. Natomiast ci, którzy umierają w swoim grzechu, chociaż świat może myśleć, że zostali pobłogosławieni w życiu, ich dusze zejdą do Szeolu, a stamtąd do łańcuchów, płonących płomieniami i na Wielki Sąd, który będzie trwał przez wszystkie pokolenia, na zawsze [1 Hen 103,5-8]. Chociaż sprawiedliwi cierpią wiele rzeczy w tym życiu, nie będą zapomniani. Anioły niebieskie zawsze będą wstawiały się za nimi, a ich imiona będą zapisane na Niebiańskich Tablicach [1 Hen 104,1]. Właściwy tekst 1 Księgi Henocha kończy się poleceniem, aby nie zmieniać ani nie dodawać nic do pism Henocha, ani nie wierzyć tym, którzy to robią [1 Hen 104,10-11; por. Ap 22,18-19].

Jak wcześniej wspomniano, w niektórych wersjach tekstu 1 Księgi Henocha na końcu dołączony jest dalszy materiał. W niektórych przypadkach jest on oderwany jako załącznik. W pozostałych przypadkach włącza się go jako rozdziały 105,3 - 108. W niektórych przypadkach jest on włączony jako dodatkowe wersety rozdziału 105. Materiał ten ma wyraźnie inne pochodzenie niż List Henocha i nie kontynuuje toku tego tekstu. Reprezentuje szczególną tradycję noachiczną znajdującą się w innych tekstach czasów Drugiej Świątyni i dotyczących narodzin i natury Noego. Tradycje te przypisują Noemu wyjątkowe narodziny. Te wyjątkowe narodziny wywołują następnie pytanie, czy sam Noe nie jest w rzeczywistości jednym z Nefilimów z urodzenia, aczkolwiek takim, którego drogi były sprawiedliwe. Istnieją różnice odnośnie zawartych tu szczegółów w różnych zachowanych pisemnych wariantach tych tradycji. Tradycje te wydają się pełnić dwie funkcje wobec tekstu Księgi Rodzaju. Po pierwsze, służą one odpowiedzi na pytanie o ponowne pojawienie się Nefilimów i klanów olbrzymów po potopie, który w ramach narracji Starego Testamentu został zesłany, aby zniszczyć ich wszystkich. Po drugie, interpretują sprawiedliwość Noego w jego pokoleniu nie jako jedynie we współczesnym jemu, ale w całej rasie [Rdz 6,9]. Pozwala to dość dosłownie odczytać ideę zepsucia całej ziemi, z wyjątkiem Noego, przez tych Nefilimów.

W jednej wersji opowieści dołączonej do 1 Księgi Henocha Noe po urodzeniu ma białe, wełniane włosy, jasną skórę, a gdy mówi, światło świeci mu z oczu [1 Hen 105,2]. Jego ojciec Lamech wpada w panikę, myśląc, że nie jest on człowiekiem, ale istotą o innej naturze i potomkiem jednego z aniołów nieba [1 Hen 105,3-4]. Przedstawią tę troskę Matuszelachowi, swojemu ojcu, aby dowiedzieć się prawdy. Matuszelach udaje się na pielgrzymkę do miejsca, z którego może modlić się do Henocha, swojego ojca znajdującego się w niebie, aby przez niego zapytać Boga [1 Hen 105,6-7]. Poprzez Henocha Bóg objawia Matuszelachowi, że to za pośrednictwem Noego i jego trzech synów ludzkość przetrwa nadchodzący sąd potopu i że w rzeczywistości jest on synem Lamecha [1 Hen 105,12-15.17-19]. Dodaje jednak, że potomstwo Noego również ostatecznie zrodzi gigantów na ziemi, podobnych do tych, którzy niepokoili ziemię w tamtym czasie [1 Hen 105,16]. W końcu Henoch daje Matuszelachowi księgę, w której po raz kolejny powtarzany jest los sprawiedliwych i niegodziwców, jak wcześniej już go opisano w 1 Księdze Henocha, a kończy się ona ostatecznym błogosławieństwem.

Księga Henocha nie jest więc pojedynczym dziełem jednego gatunku. Jest to raczej zbiór starożytnych tradycji apokaliptycznych przekazywanych od kilku wieków ustnie, potem jako niezależne dokumenty pisane, wreszcie jako jeden zebrany tekst. Poza Etiopią i Erytreą Pierwsza Księga Henocha nie jest kanoniczną, nie jest publicznie czytana w kulcie Kościoła. Z drugiej strony, jak widać w tej serii, te tradycje i ich forma pisemna w 1 Księdze Henocha ukształtowały główne części Nowego Testamentu, takie jak Ewangelia św. Mateusza, korpus Janowy, listy Piotra i Judy. Najlepiej zatem ją postrzegać, jak stwierdził w IX wieku św. Nicefor I, patriarcha Konstantynopola, jako apokryf apostolski. Można go określić jako „ukryty” (gr. apokryphos), ponieważ nie jest odczytywany publicznie. Jest on jednak apostolski, ponieważ reprezentuje w formie pisemnej tradycje, które stanowiły część nauczania apostolskiego, o czym zaświadcza św. Ireneusz z Lyonu i inni bezpośrednio związani z tym głoszeniem przez chronologię i duchowe ojcostwo. Jest to istotna część tradycji, w której powstało Pismo Święte, zwłaszcza Nowy Testament. Jest to istotna część tradycji, w której Pismo Święte zostało przekazane ojcom. Pierwsza Księga Henocha może zatem być istotną częścią naszego rozumienia Pisma Świętego w jego oryginalnym kontekście i świecie.

o. Stephen De Young (tłum. Jakub Oniszczuk)

za: The Whole Counsel Blog

fotografia: Paweł Turczyński / cerkiew.pl /
 

— o. Stephen De Young (tłum. Jakub Oniszczuk)