Łukaszy dwóch

Jak krótko opisano w poprzednim artykule, istnieją co najmniej dwie starożytne wersje Ewangelii św. Łukasza, które wyłaniają się z mgły wczesnych dziesięcioleci chrześcijaństwa na światło dzienne połowy drugiego wieku ramię w ramię. Ten artykuł opisze trzy najciekawsze różnice między tymi dwiema wersjami Ewangelii św. Łukasza i to, co ujawniają one o sobie. Tym dwóm wersjom Ewangelii św. Łukasza towarzyszą dwie różne wersje Dziejów Apostolskich, które różnią się od siebie w około 8-10 procentach. Zdecydowana większość tych wariacji w Dziejach Apostolskich jest jedynie wynikiem bardziej rozbudowanego języka opisowego w różnych narracjach. Jednak przynajmniej niektóre z wariantów w dwóch wersjach Ewangelii św. Łukasza mają większe znaczenie teologiczne.

Katalogowanie i komentarz pełnej listy wariantów między Ewangelią św. Łukasza w tradycjach tekstowych „zachodniej” i „aleksandryjskiej”, a nawet tylko ich głównych przedstawicielach, kodeksach rękopiśmiennych, odpowiednio, Bezae i Aleksandrinus, wykracza poza zakres tego artykułu. Istnieje jednak kilka fragmentów o istotnym znaczeniu, w których występują różnice między tymi dwiema tradycjami tekstowymi, które zasługują na komentarz. Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że różnice te służą podkreśleniu pewnych wzorców odmienności między dwoma tekstami, a zatem stanowią podstawowy symptom, za pomocą którego można odnieść się do tendencji jednej lub drugiej tradycji. Dyskusja dotycząca relacji między tymi dwiema tradycjami i ich wzajemnego stosunku do Ewangelii Marcjona opiera się na tych tekstach, które są traktowane jako odzwierciedlenie ich odpowiednich tradycji jako całości.

Aby wykazać, że warianty te nie są odosobnionymi przypadkami błędu transkrypcyjnego, a nawet wstawkami poszczególnych tradycji lub harmonizacji ze strony skryby, same warianty muszą być powiązane z szerszymi tendencjami widocznymi w wariantach występujących w obu tekstach, gdy są porównywane. Dlatego też, choć ważne jest, aby odnieść się do każdego z tych znaczących fragmentów w ich osobliwości, należy również pokazać, w jaki sposób te warianty w tych punktach wpisują się w ogólny zakres ich tekstów traktowanych jako całości literackie. Jeśli nie można tego zrobić, jest to dowodem na to, że indywidualny wariant nie jest znaczący dla zrozumienia różnic między tymi dwiema tradycjami rękopisów.

Pierwszy wariant mający poważne konsekwencje dla zrozumienia dwóch tradycji tekstowych zaangażowanych w przekazywanie Ewangelii św. Łukasza pojawia się w relacji o chrzcie Jezusa. W aleksandryjskiej tradycji tekstualnej głos niebiański stwierdza: Σὺ εἶ ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν σοὶ εὐδόκησα - Ty jesteś Moim Synem umiłowanym, w Tobie znalazłem upodobanie. Zachodnia tradycja tekstualna ma jednak tutaj: υἱός μου εἶ σύ ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε - Ty jesteś Moim Synem, dziś Ciebie zrodziłem. Ta ostatnia, zachodnia wersja, jest bezpośrednim cytatem z Psalmu 2 [Ps 2,7] w greckim tłumaczeniu Starego Testamentu. Ten konkretny wariant przywołuje zatem wykorzystanie Starego Testamentu przez św. Łukasza, a w szczególności jego nauczania o chrzcie Jezusa, a tym samym całej jego chrystologii. Oprócz tych większych zagadnień teologii Łukaszowej, zachodnia wersja tego tekstu cieszyła się powszechną popularnością w ciągu pierwszych trzech stuleci, często cytowana jako taka, a cytat z Psalmu 2 [Ps 2,7] został szczegółowo przedstawiony u ojców i innych wczesnochrześcijańskich autorów z szerokiego zasięgu geograficznego, nie tylko na Zachodzie.

Oceniając wartość teologiczną obu wariantów, lektura aleksandryjska wydaje się w tym przypadku odpowiednio neutralna. Pozwala to zrównać relację Łukasza z odpowiadającą jej relacją o chrzcie Chrystusa w Ewangelii Mateusza. Z kolei zachodnia lektura sugeruje więcej na temat natury pochodzenia Jezusa od Dawida, natury Jego boskiego synostwa i Jego mesjańskiego statusu. Reprezentuje tekst bardziej obciążony teologicznie, niezależnie od tego, czy jego proweniencja jest wcześniejsza, późniejsza, czy równoległa. Miejsce aleksandryjskiej tradycji dla Ewangelii św. Łukasza, i nadrzędnego działa Łukasza - Ewangelii-Dziejów, jest wówczas proste. Reprezentuje tylko kolejny przykład równoległego materiału z Ewangelią św. Mateusza i nie jest niczym niezwykłym. Wariant zachodni natomiast może być dalej oceniany w odniesieniu do teologii Łukasza wyrażonej gdzie indziej w jego dziele. Powszechne stało się twierdzenie, że ta interpretacja reprezentuje chrystologię adopcjonistyczną, proponowaną przez niektórych jako „wczesną”. Warto w tym kontekście zauważyć, że tak zwana Ewangelia Ebionitów w swoim zapisie chrztu Chrystusa zapisuje oba warianty z interpolowanym „i znowu”. Gdyby rzeczywiście była to naturalna wersja, zakwestionowałaby związek tego tekstu z wcześniejszą opowieścią o narodzinach w Ewangelii św. Łukasza. Jednak fakt, że ta lektura stanowi cytat z Psalmu mesjańskiego, stawia raczej pod znakiem zapytania jej odczytanie jako stwierdzenie dotyczące chrystologii w abstrakcji.

Ewangelia św. Łukasza i Dzieje Apostolskie zawierają dalsze powiązania między mesjańską rolą i celem Jezusa a postacią Dawida oraz obietnicami złożonymi mu w Starym Testamencie, odzwierciedlonymi w tym cytacie. Pierwszy z nich, podobnie jak omawiany wariant, jest specyficzny dla zachodniego tekstu Ewangelii św. Łukasza. W Ewangelii św. Łukasza zaraz po opisie chrztu Chrystusa następuje genealogia Jezusa. Zachodni tekst tej genealogii różni się jednak od aleksandryjskiego w prześledzeniu pochodzenia Jezusa od Dawida do Józefa tym, że podąża konkretnie za linią królewską. Chociaż sprawia to, że zastosowane tutaj podejście do genealogii jest mniej więcej porównywalne z podejściem Mateusza, tutaj tekst Łukasza nie ogranicza się do czternastu pokoleń, więc postacie Achazjasza, Joasza i Amazjasza są dodane w celu dostosowania genealogii do starotestamentowej relacji o pochodzeniu królów Judzkich. Psalm 2 jest Psalmem mesjańskim, a specjalnie przytoczone słowa zostały użyte przy przystąpieniu nowego króla, reprezentując początek szczególnej relacji tego króla z Jahwe, Bogiem Izraela. Ten związek w wariantach zachodnich przekazuje pogląd na chrzest Chrystusa jako koronację, a następnie odczytanie genealogii Jezusa jako świadectwa jego kwalifikacji do objęcia tronu Dawidowego. W drugim wieku św. Justyn Męczennik cytuje Łukasza [Łk 3,22] w jego zachodniej formie w Dialogu z Tryfonem (88.8) właśnie w tym celu, jako demonstrację mesjańskiego statusu Chrystusa, gdy król pochodził od Dawida.

Ponadto św. Łukasz bezsprzecznie cytuje Psalm 2 [Ps 2,7] w kazaniu św. Pawła w Antiochii w Dziejach Apostolskich [Dz 13,16-41]. Tutaj Jezus jest najpierw szczególnie związany z Dawidem jako jego nasienie w w. 23 [Dz 13,23], równolegle do genealogii w szczególności w zachodnim tekście Łukasza, ale następnie przechodzi do dalszego połączenia Jezusa z Dawidem za pomocą Psalmu 2 [Ps 2,7], a następnie poprzez dalsze proroctwo zaczerpnięte z Psalmu i samego Dawida. Dzieje Apostolskie 13 przedstawiają Dawida jako wypowiadającego się w osobie Chrystusa przed narodzinami Jezusa, w jego własnym pokoleniu. Ponadto w kazaniu w Antiochii temat św. Jana Poprzednika i jego chrztu przeplata się z ogólnym argumentem dotyczącym Jezusa i Dawida. W tym fragmencie Dziejów Apostolskich św. Łukasz powraca do tematów z wcześniejszych rozdziałów swojej Ewangelii, przedstawiając to jako dalszy argument tematyczny na rzecz zachodniej lektury jako odzwierciedlenie autentycznej myśli Łukaszowej.

Inny wariant znaczenia teologicznego między tekstami zachodnimi i aleksandryjskimi występuje w 22 rozdziale Łukasza [Łk 22,19-20], w narracji o instytucji eucharystii. Ta ostatnia narracja obejmuje bezpośredni kontekst, czyli wersety 15-20, chociaż wariant tekstowy występuje w dwóch ostatnich. Mianowicie, w zachodnich manuskryptach brakuje wersetów 19b-20 tekstu aleksandryjskiego. W tym przypadku tekst zachodniej tradycji rękopiśmiennej jest znacznie krótszy niż tekst aleksandryjski, a więc ten wariant stanowi jedną z „zachodnich nieinterpolacji” Westcotta i Horta. Fragment jest tak skategoryzowany nie tylko dlatego, że tekst jest krótszy niż aleksandryjski, ale także dlatego, że Westcott i Hort widzieli dobry powód, aby uważać zachodnią lekturę za starszą, a zatem bardziej „neutralną” niż neutralny tekst.

W zachodnim tekście czytamy: „καὶ λαβὼν ἄρτον εὐχαριστήσας ἔκλασεν καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς λέγων· Τοῦτό ἐστιν τὸ σῶμά μου. πλὴν ἰδοὺ ἡ χεὶρ τοῦ παραδιδόντος με μετ’ ἐμοῦ ἐπὶ τῆς τραπέζης" czyli „I wziąwszy chleb, złożywszy dziękczynienie, przełamał i dał im mówiąc: To jest ciało moje... Lecz oto ręka tego, który Mnie wyda, jest ze Mną na stole". Dłuższa lektura aleksandryjska wstawia kilka zwrotów w powiedzeniu Chrystusa: „Τοῦτό ἐστιν τὸ σῶμά μου τὸ ὑπὲρ ὑμῶν διδόμενον· τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν. καὶ τὸ ποτήριον ὡσαύτως μετὰ τὸ δειπνῆσαι, λέγων· Τοῦτο τὸ ποτήριον ἡ καινὴ διαθήκη ἐν τῷ αἵματί μου, τὸ ὑπὲρ ὑμῶν ἐκχυννόμενον. πλὴν ἰδοὺ ἡ χεὶρ τοῦ παραδιδόντος με μετ’ ἐμοῦ ἐπὶ τῆς τραπέζης”. W pierwszym cytacie wstawione są słowa: "które za was będzie dane. To czyńcie na Moją pamiątkę. I tak samo kielich po spożyciu wieczerzy, mówiąc: Ten kielich to Nowe Przymierze we Krwi Mojej, która za was będzie wylana". Dodane tu sformułowanie w słowach instytucji jest podobne, ale nie identyczne, do sformułowania tego stwierdzenia w 1 Liście do Koryntian [1 Kor 11,24]. W tym kontekście św. Paweł zapisuje nie tylko to, co mówi, że jest wydarzeniem historycznym, równoległym do przedstawienia św. Łukasza, ale także liturgicznym użyciem powszechnym już na zgromadzeniach chrześcijańskich w tym czasie. Odczyt ten zawiera również elementy z równoległego fragmentu w Ewangelii Marka [Mk 14,22-24], które nie występują w krótszym wariancie zachodnim.

Chociaż zachodnia redakcja jest poświadczona przez znacznie mniej rękopisów, istnieje kilka mocnych argumentów za tym, że zachodnia lektura jest bardziej neutralnym tekstem Łukaszowym. Słownictwo związane z dłuższą lekturą aleksandryjską jest postrzegane jako nietypowe dla Ewangelii-Dziejów Łukasza. Obejmuje to zarówno język „nowego przymierza”, jak i związek między przelewaniem krwi a odpuszczaniem grzechów. Pierwsze sformułowanie nie pojawia się w pozostałej części korpusu Łukasza, podczas gdy drugie jest postrzegane jako sprzeczne z innymi podkreśleniami i sposobami rozumienia śmierci Chrystusa i roli Jego krwi w Ewangelii-Dziejach. W szczególności wydaje się to sprzeczne z tendencją do transformacji przez Łukasza fragmentów związanych z pokutą z Ewangelii św. Marka.

Jedną z cech dłuższego tekstu aleksandryjskiego jest to, że dodane frazy wytwarzają dwa pozornie odrębne kielichy w przebiegu posiłku. Daje to sekwencję kielicha, po którym następuje chleb, a następnie znowu kielich, co zostało uznane za współmierne do normalnej żydowskiej praktyki posiłku paschalnego. Jednocześnie jednak pokrewieństwo dodanych zwrotów do relacji św. Pawła o słowach instytucji sugeruje, że fragment w jego aleksandryjskiej formie jest ściślej związany z późniejszym obrzędem chrześcijańskim niż z początkowym posiłkiem historycznym. Ten ostatni zawierał tylko chleb i kielich. Argumentowano naprzemiennie, że tekst aleksandryjski jest bardziej neutralny i że oddzielenie wczesnochrześcijańskiej wspólnoty od judaizmu doprowadziło do niezrozumienia dwóch kielichów, co spowodowało usunięcie późniejszych zwrotów lub że tekst zachodni jest bardziej neutralny, a słowa dodane są w celu dostosowania tekstu do późniejszej praktyki eucharystycznej, w której kielich był prezentowany jako drugi. Ten ostatni argument jest osłabiony płynnością porządku konsekracji darów, w opisach jakie znajdujemy we wczesnochrześcijańskich źródłach.

Trzecia różnica między zachodnimi i aleksandryjskimi tradycjami tekstowymi występuje w Łk 22. Zachodni tekst tego fragmentu zawiera dwa wersety (43 i 44) na końcu relacji o modlitwie Chrystusa w ogrodzie Getsemani. Te dwa wersety brzmią: „ὤφθη δὲ αὐτῷ ἄγγελος ἀπ’ οὐρανοῦ ἐνισχύων αὐτόν. καὶ γενόμενος ἐν ἀγωνίᾳ ἐκτενέστερον προσηύχετοκαὶ ἐγένετο ὁ ἱδρὼς αὐτοῦ ὡσεὶ θρόμβοι αἵματος καταβαίνοντες ἐπὶ τὴν γῆν”, co tłumaczy się jako: „I ukazał się Mu anioł z nieba, umacniając Go. I zmagając się wewnętrznie, jeszcze gorliwiej modlił się; i stał się pot Jego jak krople krwi spadające na ziemię". Te dwa wersety znajdują się w zachodniej tradycji tekstowej, a także w prawie wszystkich rękopisach cesarskich i bizantyjskich, ale nie w tradycji aleksandryjskiej. Ten tekstowy konsensus był wczesnym pęknięciem w rozpadającym się już gmachu idei rodzin rękopisów tekstu Nowego Testamentu. Dodatkowo jest on szeroko cytowany przez świadków patrystycznych. Ta powszechna popularność doprowadziła do wczesnego konsensusu, co wyraził na przykład Adolf von Harnack, stwierdzając, że wersety te były autentycznie Łukasza. Nie było wtedy żadnych dowodów na to, żeby w rękopisach brakowało tych wersetów przed 300 rokiem.

Od tego czasu dwa znaleziska rękopiśmienne doprowadziły do ponownego rozważenia, a nawet odwrócenia tego ogólnego konsensusu. Pierwszym z tych znalezisk były dwa odrębne papirusy z III wieku, P69 i P75. Ten ostatni wykluczał oba wersety, podczas gdy ten pierwsze wykluczał nie tylko te wersety, ale całość Łukasza 22,43-44. Drugim znaleziskiem była rodzina drobnych rękopisów z południowych Włoch, f13, w których te dwa wersety zostały przetransponowane do tekstu Ewangelii św. Mateusza [Mt 26,39]. Oba papirusy poddają w wątpliwość jednolitą obecność tego tekstu we wczesnych rękopisach. Fragment sugeruje, że oba wersety reprezentują swobodną tradycję, która została interpolowana do tekstu w różnych miejscach, ostatecznie osiedlając się w Ewangelii św. Łukasza w jakimś momencie na przestrzeni trzeciego wieku. Dowody te, choć sugestywne, nie są jednak rozstrzygające. F13, jako rodzina rękopisów, pochodzi z XI-XIII wieku w jego głównych przykładach i wykazuje wyraźne dowody redakcji związane z ówczesnymi lokalnymi tekstami bizantyjskimi. Mają więc one nieco eklektyczny charakter. Podobnie, podczas gdy dwa wspomniane papirusy pokazują, że przed 300 rokiem istniało co najmniej pewne zróżnicowanie tekstowe, to przenoszą to zróżnicowanie co najwyżej z powrotem do połowy trzeciego wieku, a zatem zasadniczo nie przekształcają charakteru świadka tekstowego jako całości.

W świetle dwuznaczności rzucanych przez te rękopisy wyłonił się nowy konsensus, zapoczątkowany przez Barta Ehrmana we wspólnym artykule z Markiem Plunkettem. Ehrman argumentował, że te dwa wersety reprezentują interpolację dokonaną w połowie drugiego wieku i dokonaną celowo z powodów doktrynalnych. Treść tych dwóch wersetów, agonia Jezusa w ogrodzie i Jego umocnienie przez anioła, wskazują na człowieczeństwo Chrystusa. Ehrman twierdzi, że ze względu na pozorny brak tych wersetów w Ewangelii Marcjona opartej na wczesnych świadkach, jest to interpolacja anty-doketyczna, a w szczególności anty-marcjonistyczna. Teorię tę wzmacnia ich cytowanie u pewnych autorów z VIII i IX wieku zaangażowanych w monofizytyczne kontrowersje, którzy przypisują dodanie tych wersetów nestorianom. Współcześni Marcjona, niesprawiedliwie lub nie, oskarżyli go jednak o usunięcie szeregu tekstów z jego ewangelii, sugerując, że istniały już znaczące różnice tekstowe między standardowym tekstem Łukasza w drugim wieku a tekstem Marcjona. Chociaż nie jest wykluczone, że przeciwnicy Marcjona celowo dodawali do swojego świętego tekstu, aby lepiej przeciwdziałać jego argumentacji, równie możliwe, a może nawet bardziej prawdopodobne, że w połowie drugiego wieku istniała już różnorodność tekstowa, którą przeciwnicy Marcjona przypisywali złośliwości tego ostatniego.

Jeśli ktoś nadal walczy o „oryginalny tekst” św. Łukasza, przykłady te nie są pomocne. Nawet Westcott i Hort, którzy poświęcili się odnalezieniu oryginalnego tekstu Pisma Nowego Testamentu, musieli ostatecznie przyznać, że ich preferowany tekst był bardziej oryginalny, z wyjątkiem sytuacji, gdy tak nie było. Pomijając tekstowe znalezisko, które byłoby niczym innym jak cudem, nie ma sposobu, aby ustalić na tym świecie, który z tych dwóch tekstów wyszedł spod pióra św. Łukasza lub jego skryby, jeśli w ogole którykolwiek z nich. Naukowcy zasugerowali, że oprócz preferencji jednego lub drugiego, oba mogą wywodzić się od jednego, wspólnego, „oryginalnego” rodzica lub że św. Łukasz skomponował obie wersje, jedną wcześniej, a drugą później. Jednak to, co widzimy w Ewangelii św. Łukasza, to sposób, w jaki różnica, rozbieżność i wyjątkowość w bogactwie naszej tradycji Nowego Testamentu mogą same w sobie przybliżyć i zwrócić uwagę na zasady teologiczne. Dodanie kilku nazwisk do genealogii w kilku rękopisach, w połączeniu z niewielkim zróżnicowaniem brzmienia, może przodować w ważnym aspekcie chrystologii. Wariacje w sformułowaniach narracyjnych mogą ujawnić wczesne etapy tradycji liturgicznej i jej przemieszczania się od żydowskiej uczty do chrześcijańskiej ofiary. Zachowany fragment tradycji może scementować nauczanie o wcieleniu. Próba wyizolowania jednego autorytatywnego tekstu zakopuje całą tę tradycję, wykluczając i marginalizując bogactwo, które niesie i zachowuje ją dla nas i naszego pokolenia.

o. Stephen De Young (tłum. Jakub Oniszczuk)

za: The Whole Counsel Blog

fotografia: Paweł Turczyński / cerkiew.pl /

— o. Stephen De Young (tłum. Jakub Oniszczuk)