Prawosławie w Czechach

Prezentujemy Państwu materiał dotyczący prawosławia w Czechach, jego historii i współczesności. Materiał przedstawia także miejsca związane z prawosławiem, które warto odwiedzić podczas pobytu u naszych południowych sąsiadów.

Państwo wielkomorawskie przyjęło chrześcijaństwo z zachodu już w 822 r. Nowa religia nie przyjęła się jednak, mieszkańcy tych ziem nie rozumieli księży oraz liturgii i ksiąg. W latach 846-870 władcą słowiańskiego państwa był Rościsław, którego Czeska i Słowacka Cerkiew Prawosławna włączyła w poczet świętych w 1994 r. Prowadził on niezależną polityką budując grody i sojusze. W wyniku politycznych zajść wypędził z kraju bawarskich księży, co nie znaczyło, iż chciał odstąpić od chrześcijaństwa, przeciwnie – wysłał do papieża posłów z prośbą o zorganizowanie misji. Z Rzymu nie nadeszła jednak odpowiedź, co spowodowało, że posłowie wyruszyli tym razem do Konstantynopola. W 863 roku cesarz Michał III spełnił prośbę Rościsława i przysłał z pomocą, pochodzących z Salonik, braci Cyryla i Metodego. Ich misja miała zasadniczy wpływ na rozwój kulturalny nie tylko państwa wielkomorawskiego, ale i całej Europy Wschodniej i w ogóle Słowian.

"Nowi apostołowie" biegle władali językiem słowiańskim, opracowali również alfabet zrozumiały dla miejscowej ludności. Głagolica, jak go później nazwali, oddawała dźwięki występujące w języku staro-cerkiewno-słowiańskim. Wspólnie z uczniami przełożyli z greckiego Pismo Święte i pisma liturgiczne. Wszystko to, oraz fakt, iż ich działanie było pozbawione partykularyzmu i uprzedzeń a odwoływało się do ludzkich uczuć, sprawiło, że szybko zyskali wiernych i ich zaufanie.

Niestety frańkoński kler utrudniał ich działalność (nie chciał np. wyświęcać kapłanów). Bracia udali się w 868 r. do Rzymu, gdzie zyskali przychylność papieża Hadriana II, który uznał liturgię słowiańską. Cyryl nie zniósł niestety trudów długiej podróży, pozostał w Rzymie, gdzie zmarł. Metody został arcybiskupem z jurysdykcją nad Morawami i Panonią.

Polityczno-ekonomiczne kręgi niemieckie przy wsparciu duchowieństwa doprowadziły do uwięzienia przyszłego świętego. Więziony był przez 3 lata. Metody zmarł w roku 885, wtedy to papież Stefan V wydał bullę, w której potępił obrządek słowiański i uznał go za heretycki. Metody zdążył jeszcze ochrzcić około roku 884 Borzywoja I, określanego mianem pierwszego chrześcijańskiego księcia Czechów. Jego ostatnią żoną została Ludmiła, która na przełomie lat 1143-1144 została uznana za świętą Kościoła Prawosławnego i Katolickiego.

Ludmiła Czeska była córką Sławibora, który wg słowiańskiego Prologu o św. Ludmile był księciem serbskiego plemienia Milczan. Borzywoj wg legendy był natomiast potomkiem Przemysła Oracza i Libuszy (która miała być założycielką Pragi). Przyszła święta przeżyła swojego męża, a także dwóch synów, panujących kolejno w Czechach: Spitygniewa I (zm. 915) i Wratysława I (zm. 921). Działalność tego ostatniego i jego syna Wacława (późniejszego świętego kościoła katolickiego) przyczyniła się w pierwszej połowie X wieku do umocnienia wpływów chrześcijaństwa w państwie czeskim.

Św. Ludmiła wychowywała Wacława, drugi wnuk – Bolesław, zwany później Srogim, po śmierci ojca wrócił do matki i został wychowany w duchu pogaństwa. Doszło do sporu między Ludmiłą a jej synową Drahomirą. Jedna była orędowniczką chrześcijaństwa, z kolei druga jawiła się jako zwolenniczka tradycji niechrześcijańskich, przez co doprowadziła do rebelii pogańskiej (w jej wyniku burzono świątynie i wyganiano duchownych). Ludmiła musiała ustąpić, opuściła Pragę i usunęła się do grodu Tetín. Na tamtejszym zamku 15 września 921 r. została zabita przez ludzi Drahomiry. Wg legendy męczennica została uduszona chustą, która później stała się jej atrybutem. Księżna została pochowana nie w świątyni, lecz przy miejskim murze. Legendy mówią o cudach związanych z tym miejscem.

Po tym, jak interwencja króla Niemiec Henryka I zdławiła rebelię pogańską, książę Wacław I Święty, w 925 r. dokonał translacji szczątków i przeniósł relikwie do kościoła św. Jerzego w Pradze. Święta Ludmiła Czeska jest patronką Krainy Czeskiej i Czech. 28 września 935 r. zausznicy Bolesława zamordowali również Wacława.

Najazdy Węgierskie w 907 r. położyły kres państwowości wielkomorawskiej, pozwoliły jednocześnie Czechom właściwym na centralizację władzy. Na czele księstwa stanął Bolesław I Srogi, a głównym grodem stała się Praga. W tym czasie, w obliczu delegalizacji obrządku wschodniego oraz agresywnej polityki łacinników, około 200 uczniów św. św. Cyryla i Metodego wyruszyło do Bułgarów, Serbów i na Ruś by przekazać naukę swoich nauczycieli. Liturgia słowiańska przetrwała jednak na Ziemiach Czeskich do 1097 r., kiedy ostatni mnisi z Klasztoru Sazawskiego zostali wygnani z kraju.

Legalizacja Kościoła prawosławnego, na terenach ziem czeskich, nastąpiła ponownie dopiero w 1871 r. na mocy edyktu tolerancyjnego cesarza Józefa II Habsburga. W Pradze powstawać zaczęły pierwsze zorganizowane wspólnoty prawosławnych, by w 1903 r. powołać do życia towarzystwo "Prawosławne rozmowy".

XX wiek to liczne zawirowania wokół cerkwi i w ogóle religii. Organizatorem i pierwszym zwierzchnikiem Cerkwi Prawosławnej w Czechosłowacji był Gorazd II, który 25 września 1921 r. otrzymał sakrę biskupią w obrządku bizantyjskim z rąk patriarchy Serbii, Dymitra. W 1924 r. wraz z grupą wiernych założył Kościół Prawosławny Czechosłowacji. 9 września 1951 r. to Rosyjski Kościół Prawosławny przyznał wspólnocie autokefalię. Metropolitą Ziem Czeskich i Słowacji jest od 2014 r. arcybiskup Rościsław.

Na dzień dzisiejszy na terenie Czech i Słowacji działają cztery diecezja: eparchia preszowska oraz eparchia michałowsko-koszycka na wschodzie a na zachodzie eparchia ołomuniecko-brneńska i eparchia praska.

Stołeczna eparchia prowadzi 31 parafii, dysponujących 40 cerkwiami i 10 kaplicami, w pięciu dekanatach. Działa również monaster św. Prokopa w Moście. Główną świątynią jest sobór katedralny św. św. Cyryla i Metodego. Budynek, będący pierwotnie kościołem rzymskokatolickim powstał w latach 1730-1736. 29 września 1935 r. budowla została uroczyście poświęcona Świętym Cyrylowi i Metodemu i stała się siedzibą prawosławnego biskupa Gorazda II. Podczas niemieckiej okupacji w krypcie cerkwi ukrywali się spadochroniarze – członkowie ruchu oporu, którzy dokonali zamachu na jednego z najwyższych dygnitarzy Trzeciej Rzeszy. 18 czerwca 1942 r. wykryci w efekcie zdrady stoczyli nierówną walkę z nazistami i wszyscy zginęli (było ich siedmiu). Za pomoc spadochroniarzom skazani na karę śmierci i straceni zostali również przedstawiciele Prawosławnej Cerkwi Czechosłowacji, w tym biskup Gorazd II (kanonizowany w 1987 r.).

W następstwie tego wydarzenia we wrześniu 1942 r. działalność Kościoła prawosławnego na terenie Protektoratu Czech i Moraw została zakazana. Cerkiew umiejscowiona jest przy ul. Resslova 9A, Praha 2, w okolicy przystanku Metra Karlovo Namesti. Nabożeństwa są odprawiane w soboty o 17.00 i w niedzielę o 9.30 w języku staroczeskim, czeskim, greckim i angielskim.

Cmentarz Olszański to największy cmentarz Pragi (ocenia się, że pochowano tam ponad 2 mln ludzi), niewielką część cmentarza zajmują nekropolia prawosławna i greckokatolicka skupione wokół cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej. Prawosławni dostali miejsce na cmentarzu w 1905 r., zaś cerkiew zbudowano tam po 1924 r., kiedy liczba prawosławnych Rosjan żyjących w Pradze szybko wzrosła na skutek emigracji z ogarniętego wojną domową kraju. We wnętrzu znajduje się ikonostas z 64 wizerunkami świętych. Ściany są udekorowane freskami wykonanymi w latach 1941-1946 na podstawie przedwojennych projektów. W krypcie znajduje się ponadto kaplica pod wezwaniem św. Zofii. Cmentarz znajduje się przy ulicy Jana Želivského, Praha 3. W okolicy przystanek metra Żelivskeho. Obrzędy w porządku staroczeskim. Służba w niedzielę o godz. 10.00.

Najmłodszą świątynią prawosławną w Pradze jest cerkiew św. Ludmiły Czeskiej. Budynek jest o tyle ciekawy, że został zaadoptowany na swoje potrzeby z hali wystawowej, znanej wcześniej jako "szajba". Okrągła, niespotykana forma budynku przywołuje kształtem wczesnochrześcijańskie świątynie. Część, którą przemieniono na ołtarz, wychodzi na wschód. Pierwsza liturgia w świątyni odbyła się w przeddzień Nowego Roku 2013, a pierwsze uroczyste nabożeństwo odbyło się z okazji prawosławnego Bożego Narodzenia, 7 stycznia. Cerkiew należy do Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Wśród wiernych są Czesi i Słowacy, Rosjanie i Ukraińcy, Mołdawianie i Gruzini. Cerkiew mieści się kilometr na północny-wschód od stacji metra Dejvicka, przy Sibirske namesti 10. Dojazd autobusem 131. Cerkiew otwarta jest, niezależnie od nabożeństw, od 10.00 do 16.00 w dni pracujące.

Fot. Piotr Łozowik

— Piotr Łozowik