W przeddzień wypadającego według kalendarza gregoriańskiego święta Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (pierwszego wielkiego święta w nowym roku liturgicznym) rozpoczynamy drugi już cykl artykułów poświęconych hymnografii najważniejszych świąt.
W przeddzień wypadającego według kalendarza gregoriańskiego święta Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy (pierwszego wielkiego święta w nowym roku liturgicznym) rozpoczynamy drugi już cykl artykułów poświęconych hymnografii najważniejszych świąt. Mamy nadzieję, że poprzedni cykl pomógł nieco Państwu w zrozumieniu znaczenia i kontekstu niektórych hymnów liturgicznych oraz zachęcił do uważniejszego słuchania utworów śpiewanych i czytanych podczas nabożeństw, a także do ich domowej lektury.
W niniejszym tekście analizie poddamy wybrane fragmenty dwóch kanonów ze świątecznej jutrzni. Ich autorstwo przypisuje się św. Janowi z Damaszku i św. Andrzejowi z Krety. Obaj poeci artystycznie kontemplują tajemnicę zbawienia, którego żywa nadzieja rozpoczyna się w dniu narodzin Przenajświętszej Bogurodzicy.
Żizni rażdajetsia dnies’ most, imże czełowiecy wozzwanije padienija jeże ot ada obretszi, Christa Żiznodawa piesnmi prosławlajut („Dzisiaj rodzi się most życia, znajdując powrót przez który z upadku i otchłani, ludzie wysławiają w pieśniach Chrystusa Dawcę życia”). Bogurodzica określana jest mianem mostu życia. Mostu, dzięki któremu ludzie przechodzą ze świata ziemskiego do świata niebiańskiego. Dzięki Bogurodzicy na ziemię, jak po moście, przyszedł w ciele Jezus Chrystus. Dzięki Bogurodzicy nastąpiło zbawienie ludzkości. Dzięki orędownictwu Bogurodzicy przed Bogiem, wierni otrzymują spełnienie swoich próśb. Motyw Matki Bożej jako „mostu” (pojawiający się zwykle wraz z motywem „drabiny”) występuje często w prawosławnej hymnografii. Znajdujemy go m.in. w akatyście ku czci Bogurodzicy – Radujsia mostie prewodiaj suszczych ot ziemli na niebo („Raduj się moście unoszący mieszkańców ziemi na niebo”) i w pierwszej sticherze święta Zwiastowania – Radujsia mostie k niebiesiem prewodiaj („Raduj się moście wiodący ku niebiosom”).
Prawosławne nabożeństwo jest przeżywaniem misterium Boga. W świątyni zatraca się pojęcie czasu i przestrzeni. Widać to świetnie w hymnografii i modlitwach – wydarzenia opisywane są zwykle w czasie teraźniejszym. Wierni stają się ich realnymi uczestnikami. Nieraz nawet o wydarzeniach, które nastąpiły mówi się w czasie przyszłym, a o tych, które mają nastąpić (jak np. paruzja) w czasie przeszłym. Jedność wydarzeń boskiej ekonomii zbawienia wyraża się doskonale także w licznych paralelach i porównaniach. W hymnografii święta Narodzenia Bogurodzicy porównywane są dwa narodzenia – Matki Bożej i Chrystusa. Święty Andrzej z Krety pisze w dziewiątej pieśni kanonu – Dostojnoje Bohomati Twojeja czistoty rożdiestwo nasledowała jesi, czrez obieszczanije: inohda bo niepłodniej Bohoproziabien płod wdałasia jesi. Tiem Tia wsia plemiena ziemnaja nieprestanno wieliczajem („Godne Twojej czystości zrodzenia odziedziczyłaś Ty, Bogurodzico, według obietnicy, bowiem Ty, darowana byłaś niegdyś niepłodnej jako owoc zasadzony przez Boga, przeto my, wszystkie plemiona ziemi, nieustannie Ciebie uwielbiamy”).
Kontynuacją troparionu są słowa – Pielenam pokłaniajemsia Twoim, Bohorodice, sławim dawszaho płod preżdie niepłodniej i otwierzszaho łożesna nierażdajuszczej presławno: tworit bo wsia, jelika choszczet, Boh Syj Samowłastien („Kłaniamy się pieluszkom Twoim, Bogurodzico, sławimy Tego, który dał owoc przedtem niepłodnej i cudownie otworzył łono niepłodnej, bowiem On czyni wszystko, co zechce, będąc Bogiem Samowładnym”). Podmiotem lirycznym w tym hymnie stają się wszyscy wierni. Oddają pokłon temu, który sprawił, że narodziła się Bogurodzica, a więc i Temu, który wkrótce sam się z Niej narodzi.
W innym z hymnów napotykamy nawiązanie do dalszego życia Bogurodzicy – Wospitawszisia wo Swiataja Swiatych, Diewo Preczistaja Bohorodice, wyszszi jawiłasia jesi twari, Ziżditiela płotiju porożdszy („Wychowawszy się w Świętym Świętych, Dziewica Przeczysta Bogurodzica, wzniosła się ponad stworzenie, rodząc w ciele Stwórcę”). Maria, mając trzy lata, zamieszkała w świątyni – w najświętszej jej części, zwanej „Świętym Świętych”. Dzięki cnotliwemu życiu i nieustannej modlitwie wzniosła się ponad całe stworzenie – po to, by Twórcę tego stworzenia zrodzić w ciele. Poeta kładzie tu nacisk na bliskość słów „stworzenie” i „Stwórca” należących do jednej rodziny wyrazów. Związek terminów widoczny jest także w języku greckim, w którym powstał utwór – „ktisis” i „Ktistis”.
Do „Świętego Świętych” nawiązuje także inny z troparionów kanonu – Swiatuju swiatych suszczu cełomudrennii roditieli Twoi, Czistaja, wozłożysza Tia w chramie Hospodni wospitatisia czestno i uhotowatisia w Matier Jemu („Ciebie, najświętszą ze świętych, cnotliwi rodzice Twoi, Przeczysta, umieścili w Domu Bożym, abyś Ty wychowała się w pobożności i przygotowała się do stania się Jego Matką ”). W tym przypadku jednak terminem „Święte Świętych” nie jest określana najważniejsza część świątyni, lecz sama Bogurodzica. Motyw ten rozwinięty zostanie w hymnografii przy okazji innego ze świąt – Wprowadzenia Bogurodzicy do świątyni.
Przy okazji analizowania kanonu święta nie sposób nie wspomnieć o kontakionie czytanym po szóstej pieśni. To jeden z głównych (po troparionie) hymnów każdego święta – rozwija on zwykle jego istotę i sens. W dniu święta Narodzenia brzmi on – Ioakim i Anna ponoszenija bezczadstwa, i Adam i Jewa ot tli smiertnyja swobodistasia, Preczistaja wo swiatiem rożdiestwie Twojem. To prazdnujut i ludije Twoi, winy prehreszenij izbawlszesia, wniehda zwati Ti: niepłody rażdajet Bohorodicu i Pitatielnicu żyzni naszeja („Joachim i Anna wyzwolili się z hańby bezdzietności, a Adam i Ewa ze zniszczenia śmierci, Przeczysta, w świętym zrodzeniu Twoim. Świętując owo wyzwolenie i lud Twój wybawiony z osądzenia za grzechy woła do Ciebie: Niepłodna rodzi Bogurodzicę i Karmicielkę życia naszego”). Kontakion w piękny sposób opisuje radość, jaką narodzenie Marii przynosi całej ludzkości. Jest to przełomowe wydarzenie w życiu Joachima i Anny, bowiem tego dnia wyzwalają się oni z wszystkich przykrości, jakie spotykały ich z powodu tego, że nie mieli żadnego potomstwa. Należy pamiętać, że w czasach starotestamentowych posiadanie dzieci wiązało się ze świadomością błogosławieństwa Bożego, co wynikało z obietnicy przyjścia na świat Mesjasza. Narodziny Marii, poza tym, że są osobistym wydarzeniem w życiu wspomnianego małżeństwa, które zmienia ich pozycję w społeczności, są również czymś, co w sposób nieopisywalny zmienia sytuację całej ludzkości. Ludzkość reprezentowana jest w hymnografii przez dwójkę pierwszych ludzi – Adama i Ewę. Dzięki narodzeniu Marii wyzwalają się oni ze zniszczenia śmierci.
Narodzenie Bogurodzicy nieprzypadkowo jest pierwszym świętem w roku liturgicznym. Jest to wydarzenie, które otwiera ludziom drogę do zbawienia – to nie historyczny epizod, ale zdarzenie, które powinniśmy przeżywać realnie. Nie bez powodu Święci Ojcowie nazywają ten dzień początkiem naszego zbawienia, który łączy w swojej radości świat widzialny z niewidzialnym.
Tłumaczenie tekstów liturgicznych na podstawie: liturgia.cerkiew.pl/pages/File/docs/stum-03-narodzenie-nmp.pdf [ks. Henryk Paprocki].
Zobacz także:
Informacje o święcie Narodzenia Bogurodzicy Tekst nabożeństwa w języku cerkiewnosłowiańskim Tekst nabożeństwa w języku polskim
— Paweł Karczewski
Zostań przyjacielem cerkiew.pl
Stałe wsparcie daje nam stabilność i możliwość realizacji nowych inicjatyw.
