„Zajaśniała dzisiaj powszechna radość...” – o nabożeństwie święta Narodzenia Bogurodzicy

Rozpoczynamy serię artykułów, w których będziemy się starać pomóc Państwu zrozumieć treść nabożeństw świątecznych. Nasze teksty będziemy prezentować przy okazji większych świąt. Cykl rozpoczynamy tuż przed pierwszym w roku liturgicznym (indyktionie) świętem z grupy dwunastu – Narodzeniem Przenajświętszej Bogurodzicy (8/21 września).

Na nadnaturalne Objawienie Boże w prawosławnym pojmowaniu składają się współistniejące ze sobą paralelnie Pismo Święte i Tradycja Święta. Żywym przejawem Tradycji Świętej w życiu liturgicznym Kościoła są utwory literackie (pochwalne ku czci Boga, Bogurodzicy i świętych; opisujące wydarzenia z ich życia lub o charakterze błagalnym) śpiewane lub recytowane podczas nabożeństw (ros. bohosłużebnyje tieksty). „Nie ma teologii bardziej żywej, bardziej precyzyjnej od teologii oficjów świątecznych, ponieważ otrzymujemy w nich najbardziej całościową lekcję poprzez piękno. Piękno starych wierszy, które powstały w pierwszych wspólnotach chrześcijańskich, piękno pieśni harmonizujące ze słowami i przede wszystkim piękno całego Kościoła zgromadzonego na modlitwie” [1]. Znaczenie hymnów w świadomości kościelnej jest tak ogromne, że recepcja postanowień dogmatycznych soborów powszechnych zawsze odbywała się m.in. poprzez kooptację tychże treści (w odpowiedni sposób) do bogatego zbioru tekstów nabożeństw.

Owe teksty – stichery, tropariony, kanony i wiele innych kategorii hymnów – są, niestety, często w dużym stopniu nieznane lub niezrozumiałe dla wiernych. Dzieje się tak z wielu przyczyn, m.in. nierozumienia języka cerkiewnosłowiańskiego, opuszczania lektury wielu hymnów w praktyce parafialnej, nieuwagi wiernych w wielu momentach nabożeństwa (podczas śpiewu i czytania wielu tekstów odbywają się często inne obrzędy, jak np. kadzenie cerkwi przez diakona podczas śpiewu sticher na „Panie, wołam do Ciebie” (Hospodi wozzwach), błogosławieństwo olejem podczas kanonu na jutrzni) czy też po prostu absencji na nabożeństwach całonocnego czuwania. A to właśnie przede wszystkim na tych nabożeństwach (jako kompilacji nieszporów i jutrzni / wieczerni i utreni) odprawianych w przeddzień świąt i niedziel można usłyszeć ową duchową skarbnicę Kościoła prawosławnego – natchnioną poezję, żywą teologię, mądrość świętych Ojców. Liczne środki stylistyczne obecne w wielu tekstach, m.in. inwersje składniowe i metafory, a także często skomplikowane konstrukcje językowe zawierające różne rodzaje imiesłowów, upoetyczniają utwory, jednocześnie sprawiając, że są one trudniejsze do zrozumienia i stymulują zwiększoną uwagę odbiorcy.

Autorami tekstów na święto Narodzenia Bogurodzicy byli m.in. święci: Sergiusz Jerozolimski, Stefan Jerozolimski, Anatol z Konstantynopola, German z Konstantynopola, Jan z Damaszku, Andrzej z Krety.

Trzecia ze sticher na „Panie, wołam do Ciebie” (Hospodi wozzwach) traktuje o wielkości i ważności postaci Bogurodzicy. Wersja cerkiewnosłowiańska zaczyna się słowami – Aszcze i Bożestwiennym chotienijem, swietłyja niepłodny żeny proziabosza, no wsiech Marija rożdiennych boholepno prewozsija, co tłumaczone jest w następujący sposób: „Jeśli z woli Bożej inne znane niepłodne niewiasty miały dzieci, to Bogu spodobało się, żeby Maria zajaśniała bardziej od wszystkich zrodzonych” [2]. W języku cerkiewnosłowiańskim zdanie to ma nieco inną konstrukcję językową. Używane są również dwa interesujące słowa: przysłówek boholepno (w jęz. gr. theoprepos) – oznaczający: „w sposób godny Boga, po Bożemu, przynależnie Bogu” – i czasownik prewozsija (gr. iperelampsen) – oznaczający jaśnienie, błyszczenie (wozsijati) z przedrostkiem pre- (prze-) sygnalizującym zestawienie porównawcze. Czasownik ów w języku polskim nie ma swojego odpowiednika – można go tłumaczyć jako „zajaśniała bardziej” lub (tutaj uprawiam już słowotwórstwo) „przejaśniła (swoją osobą)” – zajaśniała tak, że swoim światłem zaćmiła, w tym przypadku pozostałe niewiasty. Zakończenie zdania dosłownie tłumaczone brzmiałoby więc następująco: „lecz wszystkich Maria zrodzonych w boski sposób przejaśniła”.

W dalszej części tejże stichery czytamy: Jedina dwier jedinorodnaho Syna Bożija, juże proszed zakluczennu sochrani, i wsia mudre ustroiw, jako wiest’ sam, wsiem czełowiekom spadienije sodieła – Jedyna Brama Jednorodzonego Syna Bożego, przechodząc przez którą On zachował ją zamkniętą i mądrze wszystko urządziwszy, jak sam wie, przygotował zbawienie dla wszystkich ludzi [3]. Ten fragment jest interesujący tym razem mniej ze względów lingwistycznych, a bardziej z powodu nawiązania do jednego z biblijnych proroctw – „Potem zaprowadził mnie do zewnętrznej bramy przybytku, która skierowana jest na wschód; była jednakże zamknięta. I rzekł do mnie Pan: „Ta brama ma być zamknięta. Nie powinno się jej otwierać i nikt nie powinien przez nią wchodzić, albowiem Pan, Bóg Izraela, wszedł przez nią. Dlatego winna ona być zamknięta” (Ez 44,1-3). Słowa te wchodzą w skład starotestamentowych tekstów czytanych w przeddzień świąt ku czci Matki Bożej. Odnoszą się do nieprzerwanego zachowania czystości przez Bogurodzicę – określana jest Ona bowiem w prawosławnej teologii jako Zawsze Dziewica (cs. Prisnodiewa, gr. Aiparthenos). Komparacja Matki Bożej i bramy często pojawia się w tekstologii nabożeństw. Powszechnie znanym przykładem może być tu jedna ze sticher ku czci Bogurodzicy, związana z jej darzoną kultem Poczajowską Ikoną – Nieprochodimaja wrata, tajno zapieczatstwowannaja... (Nieprzekraczalna brama, tajemniczo zapieczętowana...).

Interesujący pod względem teologicznym jest drugi z fotagogikonów (swietilen) – utworów czytanych po zakończeniu kanonu w trakcie jutrzni. Zaczyna on się słowami – Adamie obnowisia i Jewa wozwieliczisia, prorocy so apostoły likujtie i prawiednymi (Adamie odnów się, Ewo rozwesel się, prorocy radujcie się z apostołami i sprawiedliwymi) [4]. Dlaczego już na samym początku hymnu autor stosuje apostrofę skierowaną do Adama? Dlatego że Adam jako pierwszy człowiek jest w teologii symbolem ludzkości – słyszymy to w tekstach liturgicznych, widzimy to także na ikonie Zmartwychwstania. Chrystus wyciąga z otchłani piekielnej właśnie jego. W dziełach wielu świętych Ojców (rozpoczynając od św. Ireneusza z Lyonu) Jezus Chrystus jest określany jako „nowy Adam” – przez Adama nastąpił upadek ludzkości, w Chrystusie cały świat się odnawia. W teologii takie nauczanie nosi miano „rekapitulacji”. Autor stichery wzywa więc cały świat do radości. W dalszej części utworu wyjaśnia jej przyczynę – Obszczaja bo radost’ wozsija, anhiełow że i czełowiekow, ot prawiednych dnies’ Ioakima i Anny Bohorodica Marija (bowiem ze sprawiedliwych Joachima i Anny dzisiaj zajaśniała powszechna radość dla aniołów i ludzi, Bogurodzica Maria) [5]. Ta część zdania jest ilustracją stosowania jednego z zabiegów poetyckich – inwersji składniowej (zamiany szyku wyrazów w zdaniu). Autor osiągnął dzięki temu patetyczny, podniosły charakter wypowiedzi. Tłumacząc zdanie dosłownie brzmiałoby ono następująco: „powszechna bowiem radość zajaśniała, aniołów i ludzi, ze sprawiedliwych dziś Joachima i Anny, Bogurodzica Maria”.

W każdym z hymnów liturgicznych można odnaleźć duchowe piękno i głębię estetyczno-teologiczną. Należy tylko skupić się podczas nabożeństwa czy czytania tychże tekstów w trakcie modlitwy domowej i otworzyć na przyjęcie ich treści nie tylko swoje umysły, ale również i serca.

Przypisy: [1] Bóg Żywy. Katechizm Kościoła Prawosławnego, Kraków, 2011, s. 482. [2] Narodzenie Bogurodzicy, http://www.liturgia.cerkiew.pl/pages/File/docs/stum-03-narodzenie-nmp.pdf [dostęp: 25.08.2012 r.] tłumaczenie: ks. Henryk Paprocki. [3] Tamże. [4] Tamże. [5] Tamże.

Zobacz także: Informacje o święcie Narodzenia Bogurodzicy Tekst nabożeństwa w języku cerkiewnosłowiańskim Tekst nabożeństwa w języku polskim

— Paweł Karczewski