Sobory Powszechne

Siedem Soborów Powszechnych: Symbol Wiary

Dogmatyczne określenia Soborów Powszechnych są nieomylne. Tak więc w pojmowaniu Kościoła prawosławnego wyrażenia wiary sformułowane przez siedem Soborów posiadają wraz z Pismem Świętym trwałe i nieodwołalne znaczenie.
Najważniejszą ze wszystkich soborowych wypowiedzi jest Nicejsko-Konstantynopolitański Symbol Wiary, słowa którego wypowiadane są lub śpiewane podczas sprawowania każdej Eucharystii, jak również na codziennym nabożeństwie Środka Nocy (gr. Mesonyktikon, cs. Połunoszcznica) i Powieczerza (gr. Apodeipnon, cs. Powieczerje). Dwa inne Symbole Wiary używane przez chrześcijan Zachodu - Apostolskie Wyznanie Wiary, tzw. Skład apostolski oraz Atanazjańskie Wyznanie Wiary zwane również „Quicumque” – nie posiadają tego samego autorytetu, co Nicejski, bowiem nie były ogłoszone przez żaden z Soborów Powszechnych. Prawosławni szanują Apostolski Symbol Wiary jako starożytne wyznanie wiary i przyjmują cały jego wykład wiary, jednak jest to jedynie lokalny zachodni chrzcielny Symbol Wiary, który nigdy nie był używany w nabożeństwach wschodnich patriarchatów. Atanazjański Symbol Wiary również nie jest używany w prawosławnym nabożeństwie, jednak niekiedy drukowany jest (bez Filioque oczywiście) w Horologionie (cs. Czasosłow, Księga Godzin Kanonicznych).

Późniejsze sobory

Jak już zauważyliśmy, formułowanie prawosławnego nauczanie nie dobiegło końca w epoce siedmiu Soborów Powszechnych. Od roku 787 Kościół wyrażał swe opinie głównie na dwa następujące sposoby:

1. postanowienia soborów lokalnych (to jest soborów, w których uczestniczyli przedstawiciele jednego lub więcej patriarchatów lub też lokalnych Kościołów autokefalicznych, które jednak nie rościły sobie prawa do reprezentowania Katolickiego Kościoła Prawosławnego w całości), oraz
   
2. listy lub wyznania wiary złożone przez poszczególnych biskupów.

Podczas gdy dogmatyczne postanowienia Soborów Powszechnych są nieomylne, te podejmowane przez sobory lokalne czy też sygnowane przez pojedynczych biskupów zawsze narażone są na możliwość błędu. Jeśli jednak decyzje te zostają przyjęte przez resztę Kościoła, nabierają wówczas ekumenicznego znaczenia (tj. powszechnego autorytetu podobnego do tego, jaki posiadają dogmatyczne postanowienia Soborów Powszechnych). Dogmatyczne sformułowania Soboru Powszechnego nie mogą być zmieniane czy poprawiane, ale muszą być przyjmowane w całości. Postanowienia soborów lokalnych często traktowane są przez Kościół wybiórczo – w przypadku siedemnastowiecznych soborów na przykład, ich wyrażenia wiary częściowo zostały przyjęte przez cały Kościół prawosławny, częściowo zaś odłożone na bok lub tez poprawione.
Oto najważniejsze prawosławne wypowiedzi po roku 787:

1. Encyklika św. Focjusza (867).
   
2. Pierwszy list Michała Cerulariusza do Piotra z Antiochii (1054).
   
3. Postanowienia soborów w Konstantynopolu w latach 1341 i 1351 w odniesieniu do sporów hezychastycznych.
   
4. Encyklika św. Marka z Efezu (1440-1441).
   
5. Wyznanie Wiary Gennadiusza, patriarchy Konstantynopola (1455-1456).
   
6. Odpowiedzi udzielone luteranom przez patriarchę Jeremiasza II (1573-1581).
   
7. Wyznanie Wiary Mitrofana Kritopoulosa (1625).
   
8. Prawosławne Wyznanie Wiary Piotra Mohyły w jego poprawionej wersji (zatwierdzone na soborze w Jassach w 1642).
   
9. Wyznanie Wiary Dosyteusza (zatwierdzone przez sobór w Jerozolimie w 1672 r.).
   
10. Odpowiedź prawosławnych patriarchów udzielona Nieposiadaczom (1718-1723).
    
11. Odpowiedź prawosławnych patriarchów udzielona papieżowi Piusowi IX (1848).
    
12. Odpowiedź Synodu Konstantynopolitańskiego udzielona papieżowi Leonowi XIII (1895).
    
13. Encykliki Patriarchatu Konstantynopola na temat chrześcijańskiej jedności i „ruchu ekumenicznego”.
    

Dokumenty te – szczególnie pozycje 5-9 – nazywane są niekiedy „Księgami Symbolicznymi” Kościoła prawosławnego, jednak wielu współczesnych prawosławnych uczonych uważa tę nazwę za mylną i nie używa jej.

[Niniejszy tekst pochodzi książki biskupa Kallistosa Ware „Kościół prawosławny”, wydanej przez Bractwo Młodzieży Prawosławnej w Polsce, w grudniu 2002. Wszystkich zainteresowanych historią, nauczaniem i nabożeństwem Kościoła prawosławnego zachęcamy do lektury tej książki (dostępnej w sklepiku www.cerkiew.pl).]

— bp Kallistos (Ware), tłum. o. Włodzimierz Misijuk