Tradycje święta Zaśnięcia Bogurodzicy w różnych częściach Grecji

Jednym z najbardziej uroczyście obchodzonych świąt w prawosławiu jest święto Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy (cs. Uspienije) przypadające 15 sierpnia (28 sierpnia dla świętujących wg starego stylu). Przygotowuje do niego dwutygodniowy post, a z racji tego, że święto to zalicza się do grona dwunastu największych i bywa nazywane „Letnią Paschą”, jego obchody tworzą szczególne nabożeństwa. Są to nie tylko tradycyjne nabożeństwa w postaci wielkiej wieczerni, litiji z błogosławieństwem chlebów, jutrznia i Boska Liturgia, lecz także wyjątkowy obrzęd pogrzebu Bogurodzicy, którego schemat jest identyczny z obrzędem pogrzebu Chrystusa w ramach Jutrzni Wielkiej Soboty. Składają się na niego m. in. trzy stacje pieśni pochwalnych (lamentacji), z których każda ma specjalną melodię (tożsame z tymi wielkosobotnimi), Eulogitaria (w specjalnej wersji na to święto) oraz procesja z płaszczenicą (wizerunek w grobie na płótnie). W większości Cerkwi lokalnych obrzęd ten sprawowany jest przed świętem – w jego wigilię lub nawet kilka dni wcześniej – zaś w tradycji wschodniosłowiańskiej raczej na jego trzeci dzień.

W Grecji dzień 15 sierpnia jest ustawowo wolnym od pracy, a w każdej miejscowości wykształciły się osobne obrzędy i zwyczaje związane z tym świętem. Nie są one przepełnione żałobą spowodowaną odejściem Matki Bożej z tego świata, lecz radością, że spotyka się ze Swoim Synem – Chrystusem, co jest dowodem Jego Paschy, że śmierć nie ma już władzy. Oto niektóre z tych tradycji:

Wyspa Tinos
W świecie greckojęzycznym to tu są największe pielgrzymki na święto Zaśnięcia. Cała wyspa jest poświęcona Bogurodzicy, i każdego roku przybywają tu tysiące pielgrzymów, by oddać cześć Bogurodzicy w jej cudotwórczej ikonie Megalohari („Wielka w Łasce”) i by przedstawić jej swoje prośby. Najbardziej charakterystycznym tu obrazkiem są pielgrzymki idący na klęcząco, do podnóża świątyni, a następnie po jej licznych stopniach, by tak dojść do cudownej ikony i pokłonić się jej. Ma tu też miejsce procesja przez miasto z płaszczenicą Bogurodzicy, analogiczna do procesji z płaszczenicą Chrystusa w nocy z Wielkiego Piątku na Wielką Sobotę, wierni w tym czasie trzymają zapalone świece. Uroczystości trwają do 23 sierpnia.

Pełny zapis video tegorocznej Boskiej Liturgii i procesji z ikoną

Fotoreportaż

Kastania
Tysiące pielgrzymów z całej Grecji i zagranicy przybywa do cerkwi wybudowanej w 1951 roku przez uchodźców z Pontu na miejscu, gdzie niegdyś stał monaster; znajduje się tam cudotwórcza ikona Bogurodzicy, zwana Soumela. Tradycja mówi, iż jest to jedna z ikon napisanych przez apostoła i ewangelistę Łukasza. W dzień Zaśnięcia ma miejsce procesja właśnie z tą ikoną, po czym odbywa się koncert muzyki pontyjskiej.

Siatista
Ma tu miejsce ciekawy obyczaj pielgrzymów-konnych jeźdźców wywodzący się z czasów okupacji Imperium Osmańskiego, kiedy to zniewoleni mogli okazać swą odwagę i pragnienie wolności, dosiadając konia. W wieczór 14 sierpnia grupy jeźdźców przejeżdżają przez miasteczko, wzywając wszystkich do udziału w świątecznej wieczerni. Następnego dnia, rano, jeźdźcy jadą do pobliskiego monasteru w Mikrokastro, by oddać cześć Bogurodzicy w jej ikonie. Popołudniu, za jeźdźcami, wszyscy gromadzą się w centrum, by razem świętować zakończenie postu.

Thassos
Tak jak i w innych miejscowościach, i tu przechodzi procesja z ikoną Bogurodzicy, z tym że na jej czele idzie orkiestra. Po uroczystościach cerkiewnych wierni z parafii Zaśnięcia Bogurodzicy przygotowują przed świątynią poczęstunek składający się z pomidorów, ryżu, gulaszu wołowego i wina, w trakcie czego rozpoczynają się tradycyjne tańce greckie.

Agiassos
Większość pielgrzymów wyrusza pieszo w wigilię święta z Mytilene do cerkwi Przenajświętszej Bogurodzicy w Agiassos – dystans to 25 kilometrów. Następnie biorą udział w całonocnym czuwaniu. Uroczystości kończą się w poranek 15 sierpnia procesją z ikoną Bogurodzicy wokół cerkwi. Ikona jest cudotwórcza, i tradycja podaje, że została napisana przez apostoła i ewangelistę Łukasza – trafiła tu w 802 roku, w czasie szalejącej herezji ikonoklazmu dzięki Agatonowi z Efezu, który przybył tu z obrazem do ukrywającej się tu cesarzowej Ireny Ateńskiej, obrończyni ikon.
Po procesji wszyscy gromadzą się w centrum miasteczka, gdzie odbywają się tańce, koncerty muzyki ludowej, a także rozstawiają się stragany.

Paros
W miasteczku Parikia na wyspie Paros mieści się cerkiew Przenajświętszej Bogurodzicy (znana jako Ekatontapyliani) ufundowana przez św. cesarzową Helenę w 326 roku. Tutejsza cudotwórcza ikona Matki Bożej została napisana w XVII wieku, i to do niej w połowie sierpnia zmierzają tłumy pielgrzymów – to drugie pod względem popularności (po wspomnianej wyspie Tinos) miejsce pielgrzymkowe święta Zaśnięcia Bogurodzicy na terenie Grecji. Po wieczerni i obrzędzie pogrzebu Bogurodzicy odbywa się tu ulicami procesja z cudowną ikoną oraz płaszczenicą Bogurodzicy, po której do mola przypływają przy dźwięku syren oświetlone łodzie; rozpoczyna się pokaz fajerwerków i ogólna zabawa w postaci tradycyjnych greckich tańców ( zwłaszcza tzw. „Balo”) oraz smakowania lokalnych potraw i wina.

Nisiros
Monaster Spilliani w Nisiros datuje się na 1600 rok, na jego terenie znajdują się dwie cerkwie: Zaśnięcia Bogurodzicy i św. Haralampiusza. Jednakże szczególnym miejscem jest tu jaskinia, gdzie przechowywana jest cudotwórcza ikona Bogurodzicy. Lokalne podanie mówi, że około 1400 roku ikonę tę w jaskini przypadkowo odkrył pewien rolnik. Postanowił zanieść ikonę do cerkwi Bogurodzicy Potamitisas. Następnego dnia okazało się, że ikona zniknęła, podejrzewano kradzież. Po kilku dniach poszukiwań okazało się, że ikona znowu jest w jaskini. Mieszkańcy zabrali ikonę, lecz historia się powtórzyła. Po tym, jak to samo zdarzyło się trzeci raz, uznano, iż wolą Bogurodzicy jest, by ikona została w jaskini, skąd ma otaczać opieką mieszkańców wyspy.
Szczególną rolę w tutejszych obchodach święta Zaśnięcia Bogurodzicy pełnią tu kobiety. Na dziewięć dni przed świętem przybywają one do monasteru Spilliani ubrane na czarno, i przez ten czas tu mieszkają, czyszcząc świątynię i naczynia liturgiczne. Przy tym poszczą ściśle, nieustanne modlą się śpiewem, i codziennie czynią 300 pełnych pokłonów do ziemi, bowiem przygotowują się one do szczególnej roli mironosic, zwanych tutaj Enniameritisses (nazwa od liczby dziewięć z racji tyle trwającego okresu przygotowawczego). Bowiem po Boskiej Liturgii przez wioskę przechodzi procesja z cudowną ikoną, a kobiety te idą na czele z naczyniami pełnymi gotowanej pszenicy, którą rzucają na drogę, wytyczając trasę procesji z ikoną. Po zakończeniu procesji odbywa się ogólna zabawa, m. in. tańczony jest taniec zwany „Koupa”.

Kefallonia
Rokrocznie w przedziale 6-15 sierpnia w monasterze Bogurodzicy ikony Fidousa ma miejsce specyficzny cud: w okolicach cerkwi wypełzają małe węże gatunku telescopus fallax, które nikomu nie robią szkody, ponadto ludzie dostrzegają, iż plamki na ich głowach są w formie krzyża. Węże te pojawiają się tylko w tym okresie roku, i zawsze po skończonych uroczystościach Zaśnięcia podpełzają do ikony Bogurodzicy, po czym odpełzają, by pojawić się za rok.
Według lokalnych podań cud po raz pierwszy zdarzył się w 1705 roku, kiedy tureccy korsarze zaatakowali Kefallonię. Przerażone mniszki z lokalnego monasteru poprosiły Bogurodzicę o pomoc, co też nastąpiło: kiedy piraci wkroczyli do świątyni, zobaczyli wszędzie pełzające węże w dużych ilościach – w strachu postanowili odwrót, i zostawili klasztor w spokoju. Od tego czasu węże pojawiają się co roku z nielicznymi wyjątkami, kiedy to ma się zdarzyć jakieś nieszczęście – m. in. w 1940 kiedy Grecja została zaatakowana przez Państwa Osi czy w 1953 roku, kiedy Kefallonię nawiedziło trzęsienie ziemi. Ten cud zaważył też na tym, iż cała wyspa przyjęła nowy styl, który wprowadzono m. in. w greckiej Cerkwi w 1924 roku – mieszkańcy Kefalloni, podobnie jak i innych części Grecji, byli sceptyczni co do zmiany kalendarza, i postanowili, że poczekają na objawienie się Woli Bożej, czy mają przyjąć nowy kalendarz, czy nie. Słynne węże Bogurodzicy pojawiły się w 1924 roku trzynaście dni wcześniej, tj. wg nowego stylu, dlatego też Kefallończycy zaakceptowali kalendarz neojuliański – od zmiany kalendarza węże wypełzają tylko wg nowego stylu.

Krótki film video o tym cudzie

Leipsoi
W tutejszym monasterze znajduje się wyjątkowa ikona Bogurodzicy zwana Harou („śmierć”) – Matka Boża na tym wizerunku nie trzyma Chrystusa-Dziecięcia, lecz Chrystusa Ukrzyżowanego. Święto tej ikony przypada 23 sierpnia, czyli w okresie świątecznym Zaśnięcia Bogurodzicy. Gromadzi ono wielu pielgrzymów, którzy uczestniczą w procesji z cudowną ikoną na czele. Z ikoną związany jest znowuż specyficzny cud: w 1943 roku, czyli kiedy trwała nazistowska okupacja, pewna rodzina chciała zachować oliwę, by móc zapalić łampadkę na święto Zwiastowania Bogurodzicy, co było swego rodzaju wyrzeczeniem w tych trudnych czasach. Dwudziestego piątego marca, czyli w święto Zwiastowania, najmłodsza córka z tej rodziny, chcąc dać coś od siebie Bogurodzicy, zostawiła przed cudowną ikoną Harou sześć białych lilii. Kwiaty zwiędły, lecz nikt ich nie usunął; ku zaskoczeniu wszystkich, 23 sierpnia wypuściły one 12 pączków, i zaczęły wydzielać wspaniały zapach.
Cud rozkwitania lilii zaczął się powtarzać co roku, zawsze 23 sierpnia, z wyjątkiem roku, kiedy zmarła pobożna ofiarodawczyni kwiatów.

Oryginalny tekst ukazał się na teologiczno-liturgicznym blogu Mystagogy prowadzonym przez Johna Sanidopoulosa
Z angielskiego przetłumaczyła Dominika Kovačević

Krótka relacja video z procesji z płaszczenicą Bogurodzicy w Sidari

Pieśni pochwalne (lamentacje) z obrzędu pogrzebu Bogurodzicy

Eulogitaria z obrzędu pogrzebu Bogurodzicy

Fotoreportaż z Lagkady

Fotoreportaż z Krety

— tłum. Dominika Kovačević