Armenia: kanonizacja ofiar ludobójstwa

Sto lat temu, w kwietniu, muzułmańscy Turcy na terenie swojego rozpadającego się już imperium rozpoczęli czystkę dokonywaną na trzech prawosławnych, rdzennych narodach tych ziem: Ormianach, Aramejczykach i Grekach. Choć grupowe mordy, niszczenie cerkwi i inne antychrześcijańskie akty miały miejsce już na początku XX wieku, to od 1915 roku przez następne trzy lata przybrały one masową skalę, trudną do wyobrażenia: za imię Chrystusa i Jego Krzyż palono całe wsie, niszczono świątynie – często wielowiekowe – zabijano duchownych i świeckich, w tym dzieci, często w okrutny sposób. Setki tysięcy ludzi przesiedlono, wielu uciekło – przeważnie do Grecji i Syrii. W ten sposób w przeciągu kilku lat ziemie Anatolii – w skład której wchodzą takie regiony jak Kapadocja, Cylicja czy Galacja – zostały praktycznie „wyczyszczone” z chrześcijan, nieliczne świątynie pozostały czynne. A to właśnie tu działał św. apostoł Paweł, tu swymi modlitwami mnisi i mniszki w monasterach zbawiali siebie i innych, stąd też pochodzą wielcy święci, jak choćby św. Bazyli Wielki.

W wyniku tego ludobójstwa zginęły miliony ludzi; szacunki są różne, jednak przyjmuje się, że samych Ormian – których ta tragedia dotknęła najbardziej – zginęło około półtora miliona. Mimo tak wielkiej skali, dopiero w ostatnim czasie bardziej otwarcie mówi się o tych wydarzeniach, a także śmie się je określić mianem ludobójstwa; Turcja do dziś tego nie uczyniła.

Sama Cerkiew ormiańska czekała sto lat na ogłoszenie ofiar tego ludobójstwa mianem świętych, mimo że co do ich męczeństwa za wiarę wątpliwości nigdy nie było – nie chciano, by krok ten odebrano jako polityczny.

Historyczne uroczystości, jakim jest pierwsza od 400 lat kanonizacja w Cerkwi ormiańskiej, rozpoczęły się 22 kwietnia wieczorem nabożeństwem całonocnego czuwania w patriarszym soborze w Eczmiadzynie, któremu przewodniczył katolikos Karekin II; obecnych było wielu innych zwierzchników poszczególnych Cerkwi i innych wyznań. W tym miejscu można obejrzeć pełne nagranie tej wieczornej służby.
Następnego dnia, w czwartek 23 kwietnia, o godzinie dziesiątej patriarcha sprawował Boską Liturgię w tej samej katedrze.

Natomiast właściwy obrzęd kanonizacji miał miejsce o godz. 17:15 w specjalnie przygotowanym miejscu na zewnątrz. Rozpoczął się on procesją ormiańskich biskupów – w tym patriarchą-katolikosem wszystkich Ormian Karekinem II i ormiańskim patriarchą Cylicji Aramem I – z katedry na polowy ołtarz oraz modlitwą Ojcze nasz. Przed ołtarzem natomiast stali zwierzchnicy poszczególnych Cerkwi i innych Kościołów chrześcijańskich, w tym: patriarcha koptyjski Teodor II, patriarcha syryjski (orientalny) Ignacy Efrem II, patriarcha malankarski (indyjski) Paweł II, patriarcha antiocheński Jan X, metropolita czecho-słowacki Rościsław, metropolita Ameryki i Kanady Tichon, patriarcha maronicki (katolicki Libanu) Biszara Butrus Ar-Rai, patriarcha ormiańsko-katolicki Nerses Bedros XIX.
Obecne były też najwyższe władze Armenii, na czele z prezydentem Serżem Sarkisjanem.

Następnie odczytano martyrologium (orm. vgajapanotjun) nowych świętych – opis okoliczności ich męczeństwa. Po tym chór odśpiewał hymn Radujcie się, i ofiary ludobójstwa Ormian kanonizowano jako świętych męczenników, zaś dzień 24 kwietnia ogłoszono dniem wspomnienia świętych męczenników zabitych w trakcie ludobójstwa Ormian za swoją wiarę i ojczyznę.

Kolejnym punktem były czytania: psalmu 23 (1-7), Listu do Rzymian (8, 31-39) oraz Ewangelii wg św. Marka (10, 35-45). Po tym dokonano odsłonięcia i błogosławieństwa dwóch ikon przedstawiających nowokanonizowanych męczenników: jednej dla patriarchatu Eczmiadzynu i drugiej dla patriarchatu Cylicji. Na tych wizerunkach będą wzorowane pisane od teraz ikony przedstawiające tych męczenników ormiańskich. Co ważne, na tych ikonach nie ma wyszczególnionego nikogo personalnie, znanego z imienia.

Następnie dokonano odkrycia i namaszczenia relikwiarzy zawierających relikwie męczenników. Wreszcie wygłoszono pierwszą modlitwę do męczenników, a nie za nich; od tego momentu nie będą już sprawowane nabożeństwa żałobne za nich, lecz nabożeństwa wstawiennicze przez nich do Boga:
O Chryste, koronujący świętych, Ty koronujesz swoich świętych i spełniasz prośby tych, którzy z bojaźnią zwracają się do Ciebie, z miłością i miłosierdziem dbasz o swoje stworzenie. Usłysz nas, o Panie, z Twej niebiańskiej świętości, za wstawiennictwem Przenajświętszej Bogurodzicy, i modlitwami wszystkich twoich świętych, i za prośbami świętych męczenników, którzy zostali zabici w trakcie ormiańskiego ludobójstwa za swoją wiarę i ojczyznę. Usłysz nas, o Panie, i zmiłuj się nad nami; przebacz, zmaż i umórz nasze grzechy. Uczyń nas godnymi wdzięcznie Ciebie wysławiać z Ojcem i Świętym Duchem, teraz, i zawsze, i na wieki wieków. Amen.

Po tej modlitwie nastąpił śpiew kilku hymnów (orm. szarakanów) poświęconych nowym męczennikom; ich autorem jest już nie żyjący arcybiskup Zareh (Aznavorian) – znawca języka grabar (tj. staroormiańskiego, będącego językiem liturgicznym Cerkwi ormiańskiej), a przy tym utalentowany muzyk; on też przypisał tony i sposób śpiewu tych hymnów. Całą służbę tym męczennikom napisał jeszcze w 1990 roku.

Wreszcie przyszedł czas na okolicznościowe kazania patriarchów Karekina i Arama. Katolikos wszystkich Ormian powiedział m. in.:
Dziś, w cieniu biblijnego Araratu, na terenie patriarchatu Eczmiadzynu, zjednoczeni modlitwę oddajemy chwałę Wszechmocnemu Bogu za wszystkiego Jego dary. (…) W czasie strasznych lat ludobójstwa, miliony naszych ludzi zostało przesiedlonych i zmasakrowanych z premedytacją, doświadczając ognia i miecza, kosztując gorzkich owoców tortur i boleści. Niemniej jednak, wśród tych okropnych męczarni i zderzenia ze śmiercią, pozostali wzmocnieni miłością Chrystusa, dając świadectwo niezachwianej wiary, zgodnie ze słowami apostolskimi: „Jeżeli złorzeczą wam z powodu imienia Chrystusa, jesteście błogosławieni, bowiem Duch Boży na was spoczywa” (1 P 4,14).

Świadczenie o Chrystusie poprzez męczeństwo splata się z życiem naszego narodu. Przeróżne świadectwa świętości, cnoty i radości duchowej bezinteresowności są zapisane w kronikach ludobójstwa Ormian. Ormianin, którzy był prześladowany za swą chrześcijańską wiarę, szedł ścieżką męczeństwa z modlitwą jako swym towarzyszem. (…)

Historia męczeństwa to nie jest wyłącznie spis faktów czy wydarzeń; jest to bardziej prawda wiary, która się nam ukazuje– wbrew torturom i zbrodniom, politycznym fałszerstwom czy machinacjom, które ostatecznie okazują się bezsilne. Męczeństwo wiąże ludzkie życie i historię z bardziej potężną rzeczywistością – niebiańską – która to przekracza ramy czasowe i rodzi się dla wieczności, zgodnie z obietnicą Pana: „Nie lękaj się tego, co będziesz cierpiał… Bądź wierny aż do śmierci, a dam ci koronę życia.” (Ap 2, 10). (…)

Dzisiaj wszyscy jesteśmy świadkami duchowej przemiany historii, w której uczestniczymy tak zbiorowo, jak i indywidualnie. Kanonizacja męczenników ludobójstwa Ormian przynosi naszemu narodowemu i cerkiewnemu życiu nowy, życiodajny oddech, łaskę oraz błogosławieństwo.

Na koniec uroczystości, równo o symbolicznej godzinie 19:15 (czasu erewańskiego), w ormiańskich cerkwiach na całym świecie zaczęto bić w dzwony – równo sto uderzeń dla zaznaczenia, iż jest to setna rocznica ludobójstwa Ormian. Do tej inicjatywy przyłączyły się także inne Kościoły; głos dzwonów o tej porze rozległ się m. in. w soborze Chrystusa Zbawiciela w Moskwie i rzymsko-katolickiej katedrze w Köln.

Tutaj można obejrzeć pełne nagranie uroczystości kanonizacji.

Na podstawie: theorthodoxchurch.info, armenianprelacy.org

— Dominika Kovačević