Cenny prezent pod choinkę

W przededniu święta Bożego Narodzenia Wydawnictwo Warszawskiej Metropolii Prawosławnej oddało do rąk czytelników szczególną publikację. Jest nim atrakcyjnie prezentujący się, kolorowy, oprawiony w twardą oprawę album poświęcony ikonom Bogurodzicy w prawosławiu pt. „Tobą raduje się całe stworzenie… Ikony Bogurodzicy w prawosławiu”. Praca ta stanowi drugie wydanie książki, która ukazała się dwa lata wcześniej, a zainteresowanie którą – jak czytamy we wstępnie do II wydania – „przerosło najśmielsze oczekiwania zarówno wydawcy, jak i samego autora”.

Prezentowany album równi się jednak dosyć zasadniczo od pierwszego wydania, a jego wygląd stanowi odpowiedź autora na sugestie i prośby czytelników zgłaszane do treści i formy pierwszej książki. Drugie wydanie pracy jest nie tylko poprawione, ale też uzupełnione (bez zwiększania liczby prezentowanych wariantów ikonograficznych wizerunków Bogurodzicy), szczególnie jeśli chodzi o szatę graficzną. O ile pierwsze wydanie albumu – czytamy w tymże wstępnie – posiadało charakter bardziej encyklopedyczny czy słownikowy, o tyle niniejsze wydanie przybrało raczej postać albumu ikonograficznego Matki Bożej. Autor podkreśla przy tym jak ważną kwestią było wzbogacenie i uatrakcyjnienie szaty graficznej albumu „w postaci zebrania i prezentacji ikon o większych rozmiarach, niekiedy zajmujących całe strony wydania”, co też spowodowało dosyć znaczny wzrost objętości pracy.

Książkę otwiera przedmowa pióra zwierzchnika Cerkwi w Polsce – metropolity Sawy, w której skupia się on na roli ikony w prawosławiu oraz miejscu jakie zajmuje w nim Bogurodzica oraz ikonografia maryjna. Metropolita Sawa swą przedmowę kończy słowami: Zanosząc nasze modlitwy przed wizerunkami Bogurodzicy, pamiętajmy o ich jakże często bardzo bogatych dziejach, które złotymi zgłoskami zapisały się w niekiedy bardzo odległej, ale też współczesnej historii Cerkwi. Poznawaniu tych dziejów dobrze służą publikacje takie jak niniejsza. Praca ta bowiem, autorstwa od lat zajmującego się tematem Jarosława Charkiewicza, ukazuje zarówno sferę historyczną, jak i ikonograficzną tematu. Z zadowoleniem należy przyjąć drugie wydanie opracowania poświęconego temu tematowi. Pierwsze bowiem spotkało się z tak dużym zainteresowaniem czytelników – zarówno prawosławnych, jak i należących do innych wyznań – że wymusiło wznowienie pracy – poprawione i uzupełnione o szereg nowych, dużych rozmiarami ikon Matki Bożej.

Również sam autor we wstępnie do swojej pracy akcentuje i podkreśla wyjątkową rolę, jaką Bogurodzica odgrywa w Prawosławiu, jak też wyjątkowość i bogactwo ikonografii maryjnej. Przed przystąpieniem do omawiania dziejów poszczególnych najbardziej znanych ikon Matki Bożej autor omawia m.in. podstawowe typy ikonograficznych przedstawień Bogurodzicy: Hodegetria (Wskazująca drogę lub Przewodniczka), Eleusa (Miłosierna lub Czuła), Oranta („Znak”), Tronująca (Akatyst), Wstawienniczka oraz Matka Boża bez Dzieciątka.

Zwraca też uwagę, że „pomimo wielkiej różnorodności typów i wariantów przedstawienia Bogurodzicy zawsze posiadają kilka charakterystycznych, uniwersalnych elementów”. Należą do nich przede wszystkim: kolor szat Matki Bożej, stanowiących odwrotność kolorów szat Jezusa Chrystusa, trzy gwiazdy zdobiące Jej maforion (stanowiące syryjski symbol dziewictwa i wskazujące na Jej dziewictwo przed, w czasie i po okresie brzemienności), umieszczane na czole oraz ramionach Bogurodzicy. Trzecim charakterystycznym elementem wizerunków maryjnych jest przedstawianie Marii wyłącznie z Synem lub w kompozycjach z Nim związanych.

Prezentowany album zawiera opisy 357 ikon Matki Bożej (zdecydowana większość z tych wizerunków Cerkiew uznała za cudowne), co i tak stanowi jedynie niewielki wycinek tematu, bowiem współcześnie liczba ikon Bogurodzicy idzie już w tysiące. Tym samym praca ta – jak podkreśla autor – „nie pretenduje to kompleksowego opracowania tematu, lecz powinna być traktowana jako zaczątek szerszego opracowania przebogatej prawosławnej ikonografii maryjnej”. Wśród prezentowanych ikon większość związana jest z dwoma obszarami kulturowymi: bizantyjskim/greckim oraz ruskim/rosyjskim – ukraińskim – białoruskim, gdzie prawosławna ikonografia osiągnęła największy rozkwit. Jednak, w miarę możliwości, autor prezentuję też ikonografię maryjną z innych krajów, ze szczególnym uwzględnieniem terenów współczesnej Polski.

Dzieje kolejnych ikon zostały przedstawione w podobnej konwencji. Przy nazwie ikony znajdujemy zwykle jej brzmienie w języku greckim i rosyjskim/cerkiewnosłowiańskim oraz dzień lub dni, w których Cerkiew oddaje cześć danej ikonie. W samym haśle została zaprezentowana historia powstania/objawienia danej ikony oraz jej dalsze losy. Każde hasło zamyka zwykle skrótowy opis danego wizerunku oraz niekiedy losy jego kopii.

Zdecydowana większość opisów dziejów poszczególnych ikon została wzbogacona o ich reprodukcje (lub kilka), wiele sporo których posiada duże rozmiary, co powinno ułatwić i uatrakcyjnić odbiór prezentowanych treści. Łączna liczba reprodukcji znacznie przekracza 500 ikon.

Aby ułatwić korzystanie z albumu ikony Bogurodzicy zostały zaprezentowane w układzie słownikowo-alfabetycznym. Czytelnikom, którzy preferują układ ikon zgodny z kalendarzem cerkiewnym, z pewnością przyda się wykaz zamieszczony na końcu książki, zawierający dni świąt ku czci cudownych ikon Matki Bożej. Tam też znajduje się wykaz prac i najważniejszych witryn internetowych, w oparciu o które powstała praca oraz słowniczek podstawowych terminów, występujących w pracy, a mogących czytelnikowi sprawiać problem.

Prezentowany album napisany został językiem zrozumiałym zarówno dla dorosłych, jak i młodego czytelnika. Między innymi z tego powodu zdaje się być wspaniałym pomysłem na zrobienie niespodzianki „pod choinkę” bliskiej osobie, interesującej się prawosławiem, szczególnie zaś kultem Bogurodzicy.

Książka dostępna jest w wydawnictwie (Białystok, ul. św. Mikołaja 5, tel./fax: 0857443646, wiadomosci(at)orthodox(dot)bialystok(dot)pl), oraz w sklepie internetowym www.sklep.cerkiew.pl.

— red. Michał Kalina