Chełm: archeolodzy odnaleźli zachodnią ścianę cerkwi

Polsko-ukraiński zespół badawczy kierowany przez prof. dr hab. Andrzeja Buko (dyrektor Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk) 13 czerwca br. odkrył zachodnią ścianę XIII-wiecznej cerkwi pw. Narodzenia Bogurodzicy w Chełmie. Odkrycie umożliwia dokładne zlokalizowanie jednej z najstarszych prawosławnych świątyń położonej na Chełmskiej Górce. Zachodnią ścianę cerkwi odnaleziono we wnętrzu rzymskokatolickiego kościoła pw. Najświętszej Marii Panny. Na efekty prac naukowców w bieżącym roku czekano długo. Na początku maja 2013 r. odnaleziono zewnętrzną część dawnej prawosławnej, chełmskiej, katedry.

Budowę prawosławnej cerkwi pw. Narodzenia Bogurodzicy sfinansował w XII w. książę Daniel Halicki. Obiekt powstał w 1260 r. po pożarze jej poprzedniczki – cerkwi pw. św. Jana Złotoustego w 1257 r. Cerkiew pw. Narodzenia Bogurodzicy była katedrą zwierzchników prawosławnej diecezji chełmskiej. W 1596 r. w wyniku unii brzeskiej została przejęta przez kościół greckokatolicki. W 1640 r. świątynię dotknął pożar. Na początku XVIII w. stan budynku był fatalny. W 1711 r. unicki bp chełmski Józef Lewicki dokonał jej remontu, zaś jego następca – bp Felicjan Włodkowicz – zlecił jej rozbiórkę. Na miejscu rozebranej świątyni w latach 1735 – 1756 wzniesiono ówczesną greckokatolicką cerkiew (obecny rzymskokatolicki kościół) pw. Najświętszej Marii Panny. Autorem projektu kościoła był Włoch - Paolo Antonio Fontana. Świątynię wzniesiono w stylu barokowym. Po kasacie unii brzeskiej w 1875 r. dostosowano ją do wymogów cerkwi prawosławnej. Do 1905 r. była siedzibą biskupów lubelskich - wikariuszy diecezji chełmsko-warszawskiej, a między 1905 – 1915 r. zwierzchników diecezji chełmskiej. W murach obu budynków znajdowała się największa świętość prawosławnej Chełmszczyzny i Południowego Podlasia – Chełmska Ikona Bogurodzicy. W 1919 r. obiekt został zrewindykowany przez kościół rzymskokatolicki, który dostosował jej wnętrze do swoich potrzeb. Podczas II wojny światowej władze niemieckie przekazały budynek cerkwi prawosławnej. Między 1940 a 1944 r. cerkiew była siedzibą prawosławnego zwierzchnika diecezji chełmsko-podlaskiej. Od 24 sierpnia 1944 r. jest w ponownym władaniu kościoła rzymskokatolickiego. Obecnie wchodzi w skład rzymskokatolickiej archidiecezji lubelskiej i ma rangę bazyliki.

25 kwietnia br. ukraińska „Fundacja Petra Poroszenki” oraz Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk porozumiały się w sprawie prowadzenia wykopalisk w Chełmie. Strona ukraińska zobowiązała się sfinansować badania archeologiczne w latach 2013-2017. Zakres badań zespołu, złożonego ze specjalistów z różnych dziedzin nauki, objął wnętrze obecnego rzymskokatolickiego kościoła oraz przylegającego do świątyni cmentarza. Jednym z celów jest odnalezienie grobu Daniela Halickiego.

Archeolodzy z Ukrainy pod kierownictwem polskich specjalistów chcą szukać przede wszystkim szczątków księcia Daniela Halickiego – legendarnego założyciela Lwowa i władcy Księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Władca Rusi osiedlił się w Chełmie, tu również zbudował swój gród. Książę Daniel wybrał Chełm z racji jego położenia geograficznego. Znajdował się on na górze otoczonej lasami. Było to również miejsce, które położone było w zachodniej części księstwa i przez to najmniej zagrożone przez Tatarów – wyjaśniał wówczas portalowi „chelm.naszemiasto.pl” historyk i prezes Towarzystwa Ukraińskiego dr Grzegorz Kuprianowicz.

Prace wykopaliskowe na Chełmskiej Górce trwają od 2010 r. Wówczas zespół naukowców kierowany przez prof. A. Buko rozkopał miejsce po dawnym zamku księcia Daniela Halickiego. Naukowcy ustalili położenie, wnętrze oraz wyposażenie ruskiej warowni. Badacze stwierdzili, że ściany grodu są bardzo dobrze zachowane. Na terenie zamku została zlokalizowana pierwsza chełmska prawosławna świątynia pw. św. Jana Złotoustego. Według archeologów w latach 20. XIII w. istniał pierwszy gród, który od 1238 r. był rozbudowywany.

Wcześniej archeolodzy pod kierunkiem prof. A. Buko prowadzili badania związane z wieżą w Stołpiu pełniącą funkcję obronną w państwie księcia Daniela Halickiego. Pokłosiem badania były dwie pozycje naukowe wydane w 2009 r. (Stołpie. Tajemnice kamiennej wieży oraz Zespół wieżowy w Stołpiu). W opracowaniach autorzy ustosunkowali się m. in. do potencjalnego funkcjonowania prawosławnej kaplicy położonej w obrębie stołpeckiej wieży.

Należy nadmienić, że wykopaliska na Chełmskiej Górce – przeprowadzone z inicjatywy prawosławnego Bractwa pw. Przenajświętszej Bogurodzicy w Chełmie - zapoczątkowali w 1912 r. Rosjanie. Pracami archeologów kierował akademik Piotr Pokryszkin z Cesarskiej Akademii Nauk w Petersburgu. Naukowcy odnaleźli wówczas cerkiew pw. św. Jana Złotoustego, wieżę obronną oraz odkopali pozostałości po ruskiej warowni Daniela Halickiego. Wykopane elementy z cerkwi i grodu przekazano do Muzeum Cerkiewno-Archeologicznego w Chełmie. Kolejne wykopaliska wykonano w latach 1966 – 1968 oraz 2001 r. Dopiero badania prowadzone od 2010 r. przez zespół prof. A. Buko są profesjonalne i kompleksowe. Dzięki nim stan naszej wiedzy został znacznie poszerzony, zaś wiele zagadek związanych z Chełmską Górką udało się rozwikłać.

Na podst.: http://moje.radio.lublin.pl www.rp.pl http://chelm.naszemiasto.pl http://nadbuhom.pl

fot. za: Radio Lublin

— Stefan Dmitruk