Lwa Tołstoja redukcja chrześcijaństwa

W 2010 roku świat wspomina 100-lecie śmierci Lwa Tołstoja, wielkiego rosyjskiego prozaika, autora wspaniałych powieści. Nic natomiast nie mówiono o Tołstoju jako działaczu religijnym. Wydaje się, że obecnie Lew Tołstoj jako myśliciel religijny zupełnie przestał interesować wielbicieli jego talentu, podczas gdy sto lat temu autor Wojny i pokoju wzbudzał większe zainteresowanie i emocje jako teolog, niż jako pisarz.

Nie tu jest miejsce na omawianie życia i twórczości Lwa Tołstoja (1827-1910), jednego z największych pisarzy nie tylko rosyjskich, ale i światowych. Zainteresowanych można odesłać do setek opracowań poświęconych pisarstwu Lwa Tołstoja. Interesować nas natomiast będzie ten okres życia Lwa Tołstoja, w którym prawie całkowicie poświęcił się on problematyce religijnej, i to tak dalece, że właściwie umilkł jako pisarz. Wiązało się to z głębokim kryzysem wiary, jaki przeżywał Tołstoj. Początkowo jak każdy typowy przedstawiciel arystokracji szybko przeszedł od wiary do praktycznego ateizmu, by następnie, głównie pod wpływem pism Aleksego Chomiakowa (1804-1860) powrócić do prawosławia. Jednak po okresie poszukiwań, w latach siedemdziesiątych XIX wieku rozpoczął się przełom, którego najlepszym wyrazem jest utwór Tołstoja Spowiedź (napisany w 1882 roku, wydanie rosyjskie z 1888 roku), porównywany przez niektórych badaczy (m. in. Mariana Morawskiego) do Wyznań bł. Augustyna. Wbrew zapewnieniom samego pisarza nie był to nagły kryzys, a raczej stopniowo narastające niezadowolenie z oficjalnego chrześcijaństwa współczesnej mu epoki, połączone z fascynacją Janem Jakubem Rousseau (1712-1778) i jego krytyką cywilizacji oraz Arturem Schopenhauerem (1788-1860). Niezadowolenie to doprowadziło Tołstoja do przekonania, że „urzędowa teologia” jest zaprzeczeniem chrześcijaństwa, co zaowocowało szeregiem utworów o charakterze religijno-etycznym, w których rozwijał przede wszystkim własną koncepcję moralności. Z pisarza o światowym znaczeniu Tołstoj stał się poszukiwaczem prawdy, również o światowym znaczeniu. Ideologia Tołstoja odniosła krótkotrwały sukces, ponieważ została ogłoszona w okresie tak zwanego „bezdroża ideologicznego” i poprzez inteligencję trafiła do szerokich rzesz chłopskich.

Warto zaznaczyć, że Tołstoj nie był odosobniony w swych atakach na oficjalne chrześcijaństwo. Również jeden z teologów prawosławnych, Wasilij Iljicz Ekzemplarski (1875-1933) ostro występował przeciw niechrześcijańskim przejawom życia w państwie, określającym się jako chrześcijańskie, co wywołało niezadowolenie czynników oficjalnych. Zwłaszcza artykuł porównujący rolę Kazania na górze w systemie Lwa Tołstoja i w teologii św. Jana Chryzostoma (ok. 350-407), odrzucenie ówczesnej szkolnej teologii i chęć uświadomienia chrześcijanom ważności etycznej treści całości Ewangelii, a nie poszczególnych wyrwanych z kontekstu kwestii, spowodowało w 1912 roku pozbawienie go katedry.

Ciąg dalszy na stronie www.liturgia.cerkiew.pl fot. webook.pl

— ks. Henryk Paprocki