Pamięć (nie)utracona. Ocalają historię nieistniejących cerkwi Łemkowszczyzny

Nie ma ich już w krajobrazie Beskidu Niskiego. Po wielu prawosławnych cerkwiach, które powstały na Łemkowszczyźnie w okresie międzywojennym, pozostały dziś jedynie fotografie, archiwalne dokumenty, wspomnienia oraz coraz trudniejsze do odnalezienia ślady w terenie. W 2026 roku podjęto działania, których celem jest przywrócenie pamięci o tych miejscach i dokładne udokumentowanie ich historii.

Projekt „Pamięć (nie)utracona”, realizowany w tym roku przez Klub Miłośników Łemkowszczyzny w partnerstwie m.in. z Diecezjalnym Ośrodkiem Kultury Prawosławnej „Elpis” w Gorlicach, poświęcony został inwentaryzacji i uporządkowaniu miejsc, w których w okresie międzywojennym znajdowały się prawosławne świątynie.

Działania objęły cerkwiska w miejscowościach: Czarne, Banica, Długie, Lipna, Radocyna, Tylawa, Florynka i Wyszowatka. W pracach uczestniczyło 10 wolontariuszy pod opieką dwóch instruktorów oraz koordynatora i pomysłodawcy ks. Romana Dubeca. Badania terenowe prowadzono podczas pięciu weekendowych wyjazdów w sierpniu i wrześniu.

Ślady po świątyniach

Prace w terenie obejmowały przede wszystkim uporządkowanie dawnych miejsc sakralnych. Wolontariusze kosili trawę, usuwali zakrzaczenia i zbierali połamane gałęzie, dzięki czemu możliwe było lepsze rozpoznanie i udokumentowanie poszczególnych lokalizacji. Wykonano również dokumentację fotograficzną oraz opisano aktualny stan zachowania cerkwisk.

Równolegle prowadzono poszukiwania materiałów archiwalnych – dawnych fotografii, dokumentów i wspomnień, które pozwoliły potwierdzić lokalizację nieistniejących już świątyń. Na podstawie zebranych materiałów określono współrzędne GPS i dokładne położenie poszczególnych obiektów na współczesnych mapach.

Kwerendy przyniosły wiele cennych rezultatów. Udało się odnaleźć fotografie i informacje dotyczące świątyń, które przez dziesięciolecia pozostawały niemal całkowicie zapomniane. Zebrany materiał został następnie opracowany i wykorzystany do przygotowania opisów poszczególnych cerkwisk.

Cerkiew budowana wspólnymi siłami

Historia dokumentowanych miejsc prowadzi nas do lat 20. i 30. XX wieku, kiedy w wielu miejscowościach Łemkowszczyzny mieszkańcy podejmowali decyzję o powrocie do prawosławia. Wraz z powstawaniem nowych wspólnot pojawiła się potrzeba budowy własnych świątyń.

Jednym z najważniejszych wydarzeń tego okresu był wiec w Tylawie, który odbył się 16 listopada 1926 roku. Wówczas mieszkańcy wsi wraz z należącą do parafii Trzcianą postanowili powrócić do prawosławia. Pomimo licznych trudności związanych z uzyskaniem zgody na budowę świątyni, prawosławni zorganizowali własne życie religijne, a następnie wznieśli cerkiew.

Podobne wydarzenia miały miejsce w innych miejscowościach. Po powrocie mieszkańców do prawosławia powstawały świątynie w Wyszowatce, Florynce, Czarnem, Długiem, Lipnej, Banicy i Radocynie.

Były to przede wszystkim dzieła samych mieszkańców. Wierni przekazywali ziemię pod budowę, dostarczali drewno i inne materiały oraz angażowali własną pracę. Budowę i wyposażenie świątyń wspierała również emigracja łemkowska, zwłaszcza rodacy mieszkający w Stanach Zjednoczonych.

Piękne świątynie, których już nie ma

Niektóre z cerkwi wyróżniały się interesującą architekturą. Zachowany opis cerkwi prawosławnej w Wyszowatce, sporządzony w 1947 roku, określał ją jako obiekt „stylowo bardzo piękny” i wskazywał, że świątynia powinna zostać zachowana oraz objęta ochroną.

Mimo to większość prawosławnych cerkwi powstałych na Łemkowszczyźnie w okresie międzywojennym nie przetrwała kolejnych dziesięcioleci.

Po II wojnie światowej, a szczególnie po wysiedleniu ludności łemkowskiej w 1947 roku, świątynie zostały pozbawione swoich wiernych i opieki. Część z nich niszczała, inne wykorzystywano do celów gospodarczych. Cerkiew w Czarnem została przeznaczona na magazyn siana, a wiele innych obiektów rozebrano. Materiał uzyskany z rozbiórek wykorzystywano następnie przy budowie budynków gospodarczych.

W ten sposób z krajobrazu Beskidu Niskiego zniknęły m.in. cerkwie w Długiem, Lipnej, Radocynie, Czarnem, Florynce i Wyszowatce. W Banicy opuszczona świątynia przez wiele lat stopniowo niszczała, aż ostatecznie zawaliła się jesienią 1981 roku.

Dziś w wielu przypadkach po dawnych świątyniach pozostały jedynie fragmenty krajobrazu, stare fotografie, dokumenty i pamięć nielicznych osób. W niektórych miejscach zachowały się krzyże upamiętniające dawne cerkwiska lub pojedyncze elementy dawnych cmentarzy.

Historia, którą trzeba ocalić

Realizatorzy projektu podkreślają, że działania mają znaczenie nie tylko dokumentacyjne. Ważnym celem jest również kształtowanie wśród młodego pokolenia postaw związanych z ochroną i promocją lokalnego dziedzictwa kulturowego i historycznego.

Uczestnicy prac terenowych mieli możliwość zdobycia i poszerzenia wiedzy dotyczącej ochrony oraz opieki nad dziedzictwem. Projekt ma również zwrócić uwagę lokalnych społeczności na potrzebę ratowania i dokumentowania obiektów oraz miejsc stanowiących ważną część historii regionu.

Efekty tegorocznych prac zostały zaprezentowane na wystawie fotograficznej eksponowanej w Diecezjalnym Ośrodku Kultury Prawosławnej „Elpis” w Gorlicach. Opracowane materiały udostępniono również na stronie internetowej partnera projektu.

Kolejny etap prac

Projekt „Pamięć (nie)utracona” wpisuje się w prowadzoną od kilku lat działalność Klubu Miłośników Łemkowszczyzny na rzecz ochrony lokalnego dziedzictwa. W poprzednich latach organizowano m.in. działania wolontariackie związane z inwentaryzacją zabytkowej cerkwi w Rozdzielu oraz porządkowaniem opuszczonych cmentarzy łemkowskich.

Tegoroczne działania pozwoliły opracować dokumentację cerkwisk w ośmiu miejscowościach. Władze stowarzyszenia deklarują kontynuację prac na kolejnych miejscach w przyszłym roku.

Katalog Inwentaryzacji

Choć dawne cerkwie zniknęły z krajobrazu, ich historia nadal pozostaje ważną częścią dziedzictwa Łemkowszczyzny. Projekt „Pamięć (nie)utracona” ma sprawić, aby pamięć o ludziach, którzy je budowali, i miejscach, które przez lata były centrami ich życia religijnego, nie została utracona.

Dofinasowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa-Wspólnie dla dziedzictwa.

Ks. mitrat dr Roman Dubec