Błogosławieni czyści sercem

przeczytaj poprzednie rozważania

Centralne przykazanie błogosławieństw

Ewangeliczne przykazania błogosławieństw (Mt 5, 3–12) to nie przypadkowa lista, lecz uporządkowana drabina wspinaczki duchowej, droga stopniowej i konsekwentnej przemiany człowieka. Każdy stopień przygotowuje duszę do następnego.

Pierwsze trzy (ubóstwo ducha, pokutny płacz, łagodność) stanowią początkowy etap dobrych uczynków, który polega na pokucie i pokorze. Człowiek uświadamia sobie swoje duchowe ubóstwo, opłakuje grzechy, uspokaja swego buntowniczego ducha.

Czwarty i piąty (pragnienie sprawiedliwości, miłosierdzie) – to etap aktywnej cnoty. Ukorzona dusza zaczyna pragnąć świętości i wyraża ją w czynnej miłości do bliźnich.

I wreszcie szósty – czystość serca (zob. Mt 5, 8) – stanowi naturalną kulminację wszystkich poprzednich etapów. Po pokucie i ćwiczeniu się w cnotach następuje ostateczny i najwyższy etap wewnętrznej czystości, bez którego wszystko wcześniejsze nie ma sensu. Jest to przejście od przyczyn do skutków, od zewnętrznych czynów do stanu samego serca. Pierwsze pięć przykazań błogosławieństw razem tworzy jednolitą drogę oczyszczenia.

Kolejne etapy (czynić pokój, i być prześladowanym za sprawiedliwość) to już owoce czystego serca, działającego w świecie, podobnie jak kończąca to wszystko radość jedności z Bogiem w Jego Królestwie Niebios.

A zatem w szóstym przykazaniu zawarty jest cel i sens wszystkich przykazań błogosławieństw. Nie można osiągnąć czystości serca bez pokory i skruchy, pragnienia sprawiedliwości i miłosierdzia. Tak samo jak nie można ujrzeć Boga bez czystości serca. Czystość serca jest niezbędnym i decydującym warunkiem kontemplacji. To ona warunkuje spełnienie obietnicy: „…albowiem oni Boga widzieć będą” (Mt 5, 8). Wszystko, co było wcześniej, prowadzi do tej czystości, a wszystko, co nastąpi później, z niej wynika.

Serce i jego czystość

W rozumieniu biblijnym i patrystycznym „serce” (hebr. leb; gr. kardia) to najgłębsze centrum ludzkiej osobowości, w którym współdziałają duch, dusza i ciało, rozum, wola i uczucia, sumienie i obowiązek. Jest to narząd służący by słyszeć Boga (sumienie), widzieć Go (kontemplacja) oraz poczuwać się do obowiązku (służby, miłości) wobec Niego. To właśnie w sercu dokonuje się wybór między dobrem a złem, kształtują się nasze myśli i pragnienia, podejmowane są decyzje. To właśnie tutaj dochodzi do spotkania Boga z człowiekiem; to właśnie poprzez serce wierzący otrzymują uzdrawiającą i uświęcającą łaskę Bożą.

W zależności od tego, czym serce jest wypełnione, może być nieczyste lub czyste, grzeszne lub święte. Bóg daje nam możliwość, poprzez wypełnianie Jego przykazań i zdobywanie łaski, oczyszczenia naszych zbezczeszczonych złem serc, uczynienia z nich czystych narządów wiary, nadziei i miłości.

Czym więc jest czystość serca? Na czym ona polega?

Czyste serce jest przede wszystkim zjednoczone i spójne. W nim przezwyciężone zostają wszystkie sprzeczności między duszą, duchem i ciałem, między umysłem, wolą i emocjami. Panuje w nim pełna zgodność między wolą Bożą a wolą ludzką. Wszystkie jego myśli, pragnienia i uczucia harmonijnie zmierzają ku jednemu celowi – wypełnianiu przykazań Chrystusa. W takim sercu nie ma miejsca na wrogość, obłudę, dwulicowość (por. Jk 4,8) ani roztargnienie.

Czyste serce wyróżnia się szczerością i prostotą. Nie ma w nim nic podstępnego: przebiegłości, ukrytych motywów, potępienia ani usprawiedliwiania siebie. U człowieka o czystym sercu stan wewnętrzny zawsze odpowiada zewnętrznemu wyrazowi. Wszystko, co ma w sobie, przejawia się na zewnątrz: na twarzy, w słowach i czynach.

Czyste serce jest beznamiętne i całkowicie skupione na Bogu, na służbie dla Niego. Jest ono całkowicie wolne od namiętnych przywiązań, ziemskich uzależnień, czczenia bóstw, przesądów i błędnych przekonań. Jego jedynym dążeniem i „skarbem” jest Bóg (zob. Mt 6, 21).

Czyste serce jest niewinne i cnotliwe. Nie szuka niczego dla siebie, poświęcając się całkowicie miłości do Boga i bliźniego. Pycha i próżność, gniew i zazdrość, obżarstwo, chciwość i pożądliwość nie są w stanie nawet go dotknąć.

W ten sposób czystość serca jest stanem całkowitej, wewnętrznej i zewnętrznej moralnej nieskazitelności, stanem pełnego oświecenia i uświęcenia łaską Bożą, stanem maksymalnego upodobnienia się do Chrystusa i radykalnego oddania się Mu.

Wszechcnota czystości serca

Czystymi sercem są święci, to znaczy ci, którzy z pomocą Chrystusa wygnali ze swoich serc wszelkie grzeszne namiętności i całkowicie zjednoczyli się z Bogiem, zostali ubóstwieni, stali się Jego żywymi świątyniami. „Jeśli ktoś Mnie miłuje, będzie przestrzegał Mego słowa – mówi o tym apostoł Jan Teolog – i umiłuje go Ojciec Mój, i do niego przyjdziemy, i mieszkanie u niego uczynimy” (J 14, 23). „Gdyż ja przez Prawo Prawu umarłem – świadczy apostoł Paweł - abym był żyjący dla Boga. Z Chrystusem zostałem współukrzyżowany; bo żyję już nie ja, lecz żyje we mnie Chrystus" (Ga 2, 19–20).

Święty Jan Chryzostom pisał: „Jezus Chrystus nazywa czystymi sercem tych, którzy osiągnęli pełnię cnoty i nie mają na sumieniu żadnej podstępności, lub tych, którzy prowadzą życie w czystości”. Czcigodny Symeon Nowy Teolog dodawał: „ Serce czyni czystym nie jedna, nie dwie, nie dziesięć cnót, lecz wszystkie razem, zjednoczone.… w jedną cnotę”.

Zatem czystość serca to nie jedna z wielu cnót chrześcijańskich, lecz ich doskonała całość, spójna, harmonijna i pełna jedność wszystkich bez wyjątku doskonałości moralnych i duchowych. Apostoł Paweł nazywa tę absolutną doskonałość miłością. „A nad to wszystko zdobądźcie miłość, która jest więzią doskonałości” (Kol 3, 14).

Czystość serca jako warunek ujrzenia Boga

Bóg obiecuje, że ci, którzy mają czyste serce, staną się godni ujrzenia samego Boga: „albowiem oni Boga widzieć będą”. Najwyraźniej w Jego rozumieniu jest to największe osiągnięcie, do jakiego człowiek może dojść na drodze swego cnotliwego wzrastania.

Wiemy, że w sensie fizycznym, cielesnym „Boga nikt nigdy nie widział” (J 1, 18) i nie może Go widzieć, ponieważ z natury swojej jest On Duchem całkowicie niematerialnym i bezcielesnym.

Boga-Ducha można ujrzeć wyłącznie w sposób duchowy: ludzkim duchem (umysłem), dzięki jego uczestnictwu i oświeceniu duchową łaską w doświadczeniu duchowego, modlitewnego i tajemniczego (mistycznego) sprawowania sakramentów. Boga można ujrzeć, gdy On sam w swej łaskawości objawia się i otwiera przed ludzkim duchem, przygotowanym do tego poprzez ascetyczną pracę nad sobą. Bóg nie objawia się w postaci jakichkolwiek ograniczonych obrazów, ale jest doświadczany jako nieskończona Istota, Prawda, Życie, Miłość, Światło.

Serce otrzymuje realną możliwość ujrzenia Boga, gdy zstępuje do niego Duch, który zamieszkuje w nim niczym w świątyni, wykorzystując je jako narzędzie wiary i nadziei, sumienia i modlitwy, miłosierdzia i miłości.

Tak jak brudna lub zaparowana szyba nie przepuszcza światła, tak i serce, które nie zostało ożywione Duchem, zaciemnione grzesznymi namiętnościami tego świata, nie jest w stanie pojąć Boga, Który jest nieporównywalnie daleki od grzechu. Nie są w stanie Go dostrzec również ci, których serca są przepełnione ziemskimi interesami i wrażeniami, ponieważ Bóg jest nieporównywalnie wyższy od Swego dobrego stworzenia. Aby ujrzeć Boga Stwórcę, należy uwolnić serce nie tylko od grzesznych namiętności, ale także od skupienia na tym, co stworzone. „I poznacie prawdę, i prawda wyzwoli was” (J 8, 32) – mówi o tym Pan.

Serce oczyszczone z grzechu i obrazów stworzeń staje się zwierciadłem lub okiem, zdolnym do odbijania i przyjmowania Bożego światła. Zgodnie z myślą św. Jana Klimaka czystość serca nadaje człowiekowi naturę bezcielesną, czyni go – równym światłonośnym aniołom – domem Chrystusa.

To, co podobne, poznaje się przez to, co podobne. Tylko to, co czyste, może pojąć Czystego. „Widzieć będą” – oznacza to, że staną się uczestnikami Jego światła, Jego chwały, będą Go znali nie „ze słyszenia”, z którego rodzi się wiara (Rz 10, 17), ale poprzez bezpośrednie doświadczenie łaski, z której rodzi się widzenie. Na razie jeszcze „chodzimy w wierze”, aby potem żyć „widzeniem” (por. 2 Kor 5, 7).

Kontemplacja – poznanie Boga – ubóstwienie

Ujrzeć Boga – oznacza poznać Go w Piśmie Świętym, w modlitwie, w sakramentach, w miłości do bliźniego, w pięknie stworzenia, poprzez które człowiekowi udzielana jest łaska niepochodząca od stworzenia. Poznawszy Boga doświadczeniem dzięki łasce tutaj, w doczesności, pełnię łaskawego poznania Boga odczujemy w życiu wiecznym. Wypełnienie obietnicy rozpoczyna się już w Kościele walczącym na ziemi i osiąga pełnię w Kościele triumfującym w Niebie, w Królestwie Bożym.

„Umiłowani, teraz dziećmi Bożymi jesteśmy, a jeszcze nie okazało się, czym będziemy. A wiemy, że kiedy się okaże, podobni do Niego będziemy, ujrzymy Go bowiem, jaki jest” (1 J 3, 2).

Widzenie lub kontemplacja Boga świadczy o osiągnięciu celu życia chrześcijańskiego, czyli ubóstwienia, kiedy to wierzący zjednoczą się z Bogiem na tyle, że dzięki łasce staną się „uczestnikami natury Bożej” (2P 1,4). Teoria (kontemplacja) i teoza (ubóstwienie) są nierozerwalnie ze sobą powiązane i wzajemnie się warunkują.

W całkowitej, łaskawej jedności z Bogiem w procesie ubóstwienia święci nadal Go widzą. Oznacza to, że między kontemplującymi a Kontemplowanym zachowuje się pewien „dystans”, pewna „przestrzeń osobista”: ubóstwieni nie zlewają się z Ubóstwiającym, nie tracą swej osobowości i obcują z Nim „twarzą w twarz”.

„Albowiem teraz widzimy jak w zwierciadle, zgadując, wówczas – twarzą w twarz. Teraz poznaję częściowo, a wówczas poznam tak, jak zostałem poznany” (1 Kor 13, 12) – świadczy o tym apostoł Paweł.

Hezychazm – praktyka oczyszczania serca oparta na naukach Ojców Kościoła

W tradycji prawosławnej droga wypełniania przykazań błogosławieństw lub cnotliwego oczyszczania serca została szczegółowo opracowana pod względem teoretycznym i w pełni sprawdzona w praktyce w ramach prawosławnej ascetyki. Cała ta praktyka, w taki czy inny sposób, poświęcona jest osiągnięciu ubóstwienia poprzez walkę z grzesznymi namiętnościami i wznoszenie się po drabinie cnót ewangelicznych.

W wąskim, metodologicznym sensie ascetyczne zdobywanie łaski w celu kontemplacji Boga nazywa się „duchowym działaniem” lub hezychazmem (od greckiego ἡσυχία – „spokój, cisza”).

Poprzez pokorne posłuszeństwo, nieustanną modlitwę (głównie modlitwę Jezusową – „Panie Jezu Chryste, Synu Boży, zmiłuj się nade mną, grzesznikiem”), trzeźwość umysłu (ochrona umysłu i serca przed pokusami duchów nieczystych i ziemskimi wrażeniami) asceta dąży do wewnętrznej świętej ciszy – stanu, w którym umysł, skupiony w sercu, jest wolny od rozproszenia i skoncentrowany na kontemplacji Boga.

W świętej ciszy, w której nie ma miejsca na ziemskie przywiązania i myśli, człowiek osiąga czystość serca i staje się zdolny do kontemplacji nie stworzonego boskiego światła – tego samego światła, które apostołowie widzieli podczas Przemienienia Pańskiego na górze Tabor (por. Mt 17, 1–6, Mk 9, 1–8; Łk 9, 28–36).

W ten sposób kontemplacja Boga jako światła (por. 1 J 1, 5) jest osiągalna już tutaj, na ziemi, dla tych, którzy kierując się dziełami ascetów-hezychastów, dokonują wyczynu „duchowego działania”. W ten sposób w praktyce wypełnia się szóste przykazanie błogosławieństw.

***

Tak więc przykazanie „Błogosławieni czystego serca, albowiem oni Boga ujrzą” / cs. Błażeni czystii sierdcem, jako tii Boha uzrat zajmuje centralne i najwyższe miejsce w drabinie błogosławieństw: centralne, ponieważ wszystkie pozostałe przykazania albo do niego zmierzają, albo z niego wynikają; najwyższe zaś, ponieważ ujawnia ostateczny cel życia chrześcijańskiego. Wszystkie poprzedzające ją cnoty – pokora, skrucha, łagodność, sprawiedliwość, miłosierdzie – powinny prowadzić do zasadniczej przemiany duchowej samego „najgłębszego serca człowieka” (por. 1 P 3, 4). Tylko takie przemienione, oczyszczone, uświęcone i uzdrowione łaską serce jest zdolne do zjednoczenia z Bogiem i kontemplacji Jego światła. W tym zjednoczeniu i kontemplacji tkwi cel błogiego pojednania z Bogiem i poznania Boga, istota wiecznej błogości w Królestwie Niebios. Pradawna tradycja hezychastyczna oferuje nam sprawdzony doświadczeniem świętych wzór życia, pozwalający oczyścić serce i ujrzeć Boga.

o. Tarasij Borozieniec (tłum. Justyna Pikutin)

za: pravoslavie.ru

fotografia: hmiodrag /orthphoto.net/