Boska Sprawiedliwość

Koncepcje sprawiedliwości we współczesnym świecie są bardzo różnorodne. Prawdopodobnie w najbardziej widoczny sposób posługujemy się tym terminem w powiązaniu z wymiarem sprawiedliwości. Ministerstwo Sprawiedliwości jest organem egzekwowania prawa w kraju. Takie rozumienie sprawiedliwości koncentruje się na karaniu przestępców proporcjonalnie do ich przestępstw. Kiedy sprawca otrzymuje należną karę mówimy, że sprawiedliwości stało się zadość. Jeśli winny wyjdzie na wolność lub niewinny zostanie ukarany, jest to natomiast niesprawiedliwość w najprawdziwszym tego słowa znaczeniu. W swojej idealnej formie sprawiedliwość powinna być ślepa. Nie powinna ona brać pod uwagę względnego bogactwa, rangi ani pozycji danej osoby. Powinna jedynie gwarantować, aby kara pasowała do przestępstwa. Przy przydzielaniu kary za przestępstwa bierze się pod uwagę wiele opcji, w tym różne kombinacje środków zapobiegawczych, zwalczanie recydywy, a nawet ideę, że zadawanie cierpienia w jakiś sposób jest wynagrodzeniem za wykroczenia.

Wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych powszechnie stosuje sprawiedliwość retrybucyjną. Retrybucja jest karą przyznawaną w odwecie za przestępstwo. Jednak nawet pozostając w systemie sądowym, istnieje również drugi rodzaj sprawiedliwości, „sprawiedliwość dystrybutywna”. W sensie ogólnym sprawiedliwość dystrybutywna nie zajmuje się karaniem winowajców. Chodzi raczej o zadośćuczynienie ofiarom niesprawiedliwości. Jeśli jedna osoba wyrządziła szkodę innej osobie lub jej mieniu, wówczas osoba winna szkody jest zobowiązana przez wymiar sprawiedliwości do poświęcenia własnego mienia w celu naprawienia szkody. Dotyczy to zarówno przypadków umyślnej krzywdy, jak i zaniedbania. Z perspektywy sprawcy, sprawiedliwość dystrybutywna może być nieodróżnialna od retrybucyjnej, gdyż poniesiona przez sprawcę strata może być postrzegana jako kara. Z perspektywy ofiary ma ona jednak na celu faktyczne złagodzenie cierpienia, a nie tylko odwołanie się do poczucia sprawiedliwości i uczciwości.

Ostatnio coraz więcej uwagi poświęca się również tematowi „sprawiedliwości społecznej”. Zamiast koncentrować się na indywidualnych działaniach poszczególnych osób i ich bezpośrednich konsekwencjach, sprawiedliwość społeczna koncentruje się na dużych strukturach w społecznościach, kulturach i narodach. Te struktury przynoszą konsekwencje dla tych, którzy w nich żyją i działają. Jako że są to niedoskonałe ludzkie twory, konsekwencje te będą miały tendencję do narastania w sposób negatywny dla niektórych ludzi i pozytywny dla innych. Jeśli czynnik kontrolujący te konsekwencje rozkłada je proporcjonalnie, większość społeczności uzna go za akceptowalny. Jeśli okaże się jednak, że struktury te przynoszą korzyści lub wyrządzają krzywdę w oparciu o rasę, narodowość, płeć, wiek lub względne bogactwo danej osoby, będą one postrzegane jako niesprawiedliwe. Tak jak tego rodzaju faworyzowanie ze strony osoby odpowiedzialnej za egzekwowanie prawa byłoby niedopuszczalne, tak samo niedopuszczalne jest, aby faworyzowanie to zostało skodyfikowane w samym prawie lub w funkcjonowaniu instytucji, które je definiują i egzekwują. Struktury te muszą zostać skorygowane w celu ustanowienia sprawiedliwości wewnątrz i dla społeczności.

Wszystkie te trzy formy sprawiedliwości znajdujemy już w przykazaniach Tory w Piśmie Świętym. Niektóre grzechy są uważane za szczególnie obrzydliwe, głównie bałwochwalstwo, niemoralność seksualna i morderstwo, dlatego ich sprawcy muszą zostać trwale usunięci ze społeczności [np. Lb 15,30-31]. Niektóre przedmioty, ogólnie te używane w powyższych praktykach, podlegają zakazowi i muszą zostać zniszczone [np. Pwt 7,25; 12,3]. W przypadku większości przestępstw i sporów w społeczności Tora nakazuje odszkodowanie dla ofiary od sprawcy. Złodzieje muszą zwrócić to, co ukradli [np. Wj 22,1-4]. Uszkodzone lub zniszczone mienie należy wymienić. Wreszcie, konkretne polecenia mają na celu zapewnienie, że struktury społeczne nie staną się opresyjne. Rok jubileuszowy wymaga wyzwolenia niewolników i przywrócenia ziem rodzinom, które je pierwotnie posiadały [Kpł 25,8-13]. To polecenie, gdyby było przestrzegane, zapobiegłoby ubóstwu pokoleniowemu i niewolnictwu.

Wszystkie te koncepcje sprawiedliwości oraz odpowiednie przykazania i prawa są ujęte w koncepcji sprawiedliwości wyrażonej w Pismach Hebrajskich. Hebrajskie słowo ogólnie tłumaczone jako „sprawiedliwość” to „mishpat”. Termin ten zawiera w sobie ideę regionu przestrzeni i czasu, w którym wszystkie rzeczy znajdują się na swoim właściwym miejscu i są ze sobą powiązane we właściwy sposób. Odstępstwa od tego stanu stanowią niesprawiedliwość. Przykazania Tory mają służyć jako przewodnik do zapobiegania występowaniu takich niesprawiedliwości, a także do określania środków do ich korygowania, gdy się pojawią. Naprawienie tych niesprawiedliwości i przywrócenie stanu sprawiedliwości to „sądzenie” (hebr. szafat).

Sprawiedliwość Boga jest również jedną z boskich energii. Bóg jest sprawiedliwy i nieustannie działa w swoim stworzeniu, aby doprowadzić do stanu sprawiedliwości i go zachować. Dlatego też, aby osoba lub wspólnota żyły w sposób zgodny ze sprawiedliwością Trójjedynego Boga, muszą uczestniczyć w Jego działaniu w stworzeniu. Uczestnictwo to ma charakter transformacyjny i wytwarza stan błogosławieństwa. "Błogosławić", jako czasownik, oznacza następnie doprowadzić osobę lub rzecz błogosławioną do zgodności z Bogiem i Jego celami w stworzeniu.

Podobnie, gdy osoba lub wspólnota żyją w sposób niesprawiedliwy, który jest sprzeczny ze sposobem, w jaki Bóg działa w swoim stworzonym porządku, wytwarzają zepsucie. Bunt ten ma również charakter transformacyjny i wywołuje stan przekleństwa. Kiedy ktoś lub coś jest przeklęte, zostaje usunięte lub wyrwane z systemu relacji, które konstytuują sprawiedliwość w świecie. Tak więc Kain, po popełnieniu morderstwa, jest przeklęty dla ziemi i nie jest już w stanie wchodzić w interakcje z stworzoną naturą poprzez rolnictwo [Rdz 4,11-12]. W całym Starym Testamencie przekleństwo pociąga za sobą wygnanie ze wspólnoty i miejsca, w którym mieszka Bóg.

Na starożytnym Bliskim Wschodzie, w kontekście kulturowym, z którego wyłania się Pismo Święte, głównym celem i zadaniem króla było ustanowienie i utrzymanie sprawiedliwości. Dla sąsiadów Izraela obejmowało to harmonię i pokój z bogami, istotami duchowymi, które były postrzegane jako część społeczności. Królowie byli zatem również kapłanami, włącznie z cesarzem rzymskim, który służył jako „pontifex maximus”, czyli najwyższy kapłan obrzędów ofiarnych. Ofiary składane przez królów i innych przywódców społeczności oraz głowy rodzin były wspólnymi posiłkami mającymi na celu zjednoczenie społeczności między sobą i z ich bogami. Z tego powodu sam król był postrzegany jako boski i dlatego był w stanie połączyć widzialne i niewidzialne światy.

Ta rola faraona, na przykład, stoi w tle dziesięciu plag zesłanych na ziemię egipską [Wj 7-12]. Plagi są przedstawione w Księdze Wyjścia jako wojna między Jahwe a bogami Egiptu. Bogowie ci byli współwinni niewoli i nadużyć wobec narodu hebrajskiego oraz niezliczonych innych niesprawiedliwości. Dlatego ich porażka zadana przez Jahwe jest sądem nad nimi [Wj 12,12]. Jednak w całym tym wyroku to faraon jest pośrednikiem. Jest tym, od którego naród egipski oczekuje, że przywróci sprawiedliwość i pokój w obliczu zarazy i przekleństwa, ale jest on do tego całkowicie niezdolny. Jego kapłani-skrybowie, „magowie” w wielu tłumaczeniach, jako eksperci w kontaktach ze światem duchowym w ogóle, a bogami w szczególności, nie są w stanie mu pomóc [Wj 7,10-12.22; 8,7.18].

W Izraelu relacje między Jahwe, najwyższym kapłanem, a ewentualnymi królami były inne. Przywództwo Izraela rozpoczęło się od Mojżesza, potem był Jozue, następnie sędziowie, a na końcu królowie. Ich zadaniem nie było łagodzenie ani manipulowanie Bogiem, ale raczej, w roli Jego sługi i obrazu, ustanowienie Jego sprawiedliwości w Izraelu. Dlatego sędziowie, choć nie rozstrzygali procesów ani spraw, są znani pod tym tytułem. W całej Księdze Sędziów, poprzez bunt i niesprawiedliwość, Izrael i jego różne jednostki plemienne ściągały na siebie przekleństwo, które zwykle przejawiało się jako obca dominacja. Następnie Bóg wzbudzał sędziego w odpowiedzi na ich skruchę, aby przywrócić sprawiedliwość na ziemi.

Podczas gdy rolą przywódcy, w tym króla, było ustanowienie sprawiedliwości poprzez doprowadzenie do posłuszeństwa przykazaniom, kapłani zajmowali się sprawiedliwością w innym sensie. Najbardziej oczywistą formą, jaką to przybrało, było przywrócenie sprawiedliwości poprzez obrzędy skruchy i pokuty. Te oczyszczające obrzędy zapobiegły przekleństwu i wygnaniu, które wynikłyby z pozwolenia na zakorzenienie się grzechu i niesprawiedliwości we wspólnocie. Kapłaństwo wiązało się jednak również z boską sprawiedliwością w sensie pozytywnym. Ofiary dziękczynne stanowiły rdzeń codziennych obrzędów ofiarnych związanych z ofiarowaniem kadzidła i innych darów. Obrzędy te służyły głębszemu wprowadzeniu wiernych w pozytywne uczestnictwo w działaniach Boga w Jego stworzeniu, w tym w Jego sprawiedliwości.

Stan sprawiedliwości jest pierwotnym stanem stworzonego porządku. W rzeczywistości jest to porządek, który stanowi stwórczy akt Boga przeciw chaosowi. Trwały odpoczynek i pokój nadchodzącego wieku, wieku bez końca, zostanie uporządkowany przez boską sprawiedliwość. Grzech, cierpienie i śmierć w tym wieku są wynikiem naruszenia tego porządku w stworzeniu. Ponieważ ten porządek reprezentuje działanie Trójjedynego Boga, jego naruszenie jest również buntem, który przynosi zniszczenie. Jako boski król, Chrystus jest sługą tej sprawiedliwości, tym, który sądzi [J 5,22]. Jego panowanie jest zarówno przestrogą, jak i obietnicą.

o. Stephen De Young (tłum. Jakub Oniszczuk)

za: The Whole Counsel Blog

fotografia: Paweł Turczyński / cerkiew.pl /

— o. Stephen De Young (tłum. Jakub Oniszczuk)