Ikony Pięćdziesiątnicy

Święto Pięćdziesiątnicy wywodzi się ze Starego Testamentu. Obchodzone było wówczas jako wspomnienie wręczenia Przykazań na Górze Synaj - kiedy to Bóg zawarł uroczyste przymierze ze Swym narodem wybranym - i jednocześnie jako dziękczynienie za pierwociny płodów ziemi (Lb 28,26) i nowe żniwa (Wj 23,16). Sprawowane było na zakończenie siódmego tygodnia, w pięćdziesiąty dzień po święcie Paschy i w związku z tym nazywane było również świętym Tygodni (Pwt 16,9-10). Zgodnie z obietnicą Zbawiciela (J 14,26) i za sprawą łaski Opatrzności Bożej, w tym dniu objawienia przykazań, który był również pięćdziesiątym dniem po Zmartwychwstaniu Chrystusa, na Jego Apostołów i uczniów zstąpił Duch Święty. Poprzez zstąpienie Ducha Świętego Bóg zawarł nowe przymierze z nowym Izraelem, którym jest Jego Cerkiew. Synaksarion święta stwierdza, iż miejsce przekazanego na Synaju Zakonu zajęła łaska dającego życie Ducha Świętego.

Jeśli w tym opatrznościowym dziele Boga w odniesieniu do świata i człowieka uczestniczą wszystkie trzy Osoby Trójcy Świętej, przejawy ich działania różnią się między sobą. Wyznajemy wiarę w Boga Ojca, Stwórcę świata widzialnego i niewidzialnego, "dokonującego wszystkiego poprzez Syna z udziałem Ducha Świętego", w Boga Syna, Odkupiciela, "poprzez Którego poznaliśmy Ojca i poprzez Którego Duch Święty przyszedł do świata" oraz w Boga Ducha Świętego, Pocieszyciela "od Ojca pochodzącego i w Synu spoczywającego", dającego życie wszystkiemu co żyje (Wersety 8 Tonu Wielkiej Wieczerni święta). Dzień zstąpienia Ducha Świętego na Apostołów jest szczytowym punktem działania Trzeciej Osoby Trójcy Świętej jako mocy uświęcającej i, jak mówi św. Grzegorz Teolog w swym kazaniu na święto Pięćdziesiątnicy, działanie to jest "ostatecznym spełnieniem obietnicy". Zstąpienie Ducha Świętego, Który pochodzi od Ojca i wylewa się na świat poprzez Boga Syna (Dz 2,33) objawiło światu pełne łaski poznanie misterium Osób Trójcy Świętej - współistotnych, nierozdzielnych,a jednak odmiennych. Będąc wypełnieniem obietnicy jest również spełnieniem objawienia o jednym Bogu w trzech Osobach, manifestacją najważniejszego dogmatu chrześcijaństwa. O ile w dniu chrztu Pańskiego w Jordanie objawienie Trójcy Świętej dostępne było jedynie zmysłom postrzegania zewnętrznego - św. Jan Chrzciciel słyszał głos Ojca, widział Syna i Ducha Świętego zstępującego w postaci gołębicy - w dniu Pięćdziesiątnicy, obdarzając światłścią całą istotę odkupionego przez Syna Bożego człowieka, łaska Ducha Świętego doprowadza do jego przebóstwienia. Zgodnie z miarą swych możliwości człowiek dostępuje możności widzenia Boga i uczestnictwa w Królestwie Ojca, Syna i Ducha Świętego. Zewnętrzne przejawy świętowania Pięćdziesiątnicy - upiększanie świątyń i domów zielonymi gałązkami drzew, krzewów i kwiatami - również wywodzą się z Kościoła Starego Testamentu i symbolicznie wyrażają moc Ducha Świętego, która ożywia, odnawia, daje życie i pobudza wszystko do rozkwitu.

W Kościele Prawosławnym, którego kalendarz liturgiczny nie przewiduje święta Trójcy Świętej w dosłownym jego znaczeniu, celebrowane jest ono głównie w pierwszy dzień Pięćdziesiątnicy - w Niedzielę, która nazywana jest również Dniem Trójcy. Nabożeństwo tego dnia objaśnia dogmatyczną naukę Kościoła o Trójcy Świętej, Której ikona wynoszona jest do nawy świątyni. Ikona Zstąpienia Ducha Świętego na Apostołów wprowadzana jest do nabożeństwa drugiego dnia, w Poniedziałek, który poświęcony jest Duchowi Świętemu i nazywany jest Dniem Ducha. W ten sposób te dwie całkowicie różne pod względem swego znaczenia ikony odnoszą się do święta Pięćdziesiątnicy.

— Leonid Uspienski, tłum. o. Włodzimierz Misijuk