Wyzwanie filozoficzne

Bóg Kościoła jest Bogiem doświadczenia historycznego, a nie Bogiem teoretycznych założeń i abstrakcyjnych sylogizmów. I właśnie doświadczenie Kościoła poświadcza, że Bóg, który objawia się w historii, nie jest samotnym Istnieniem, autonomiczną Monadą czy jednostkową Istotą. Jest Trójcą Hipostaz, trzema Osobami o absolutnej egzystencjalnej inności, ale zarazem wspólnotą Istoty, Woli i Energii.

W Tradycji Izraela, zapisanej w księgach Starego Testamentu, mamy wyraźne prefiguracje i zapowiedzi prawdy o Bogu Trójjedynym. W opowieści o stworzeniu świata, podczas gdy wszystko dokonuje się jedynie słowem Boga, Jego stwórczym rozkazem, postanowienie o stworzeniu człowieka zostaje nieoczekiwanie wyrażone w liczbie mnogiej, jako wyraz wspólnej woli więcej niż jednej osoby: „Uczyńmy człowieka na Nasz obraz, podobnego Nam” (Rdz 1,26). Gdy Abraham spotyka Boga przy dębie Mamre, ma przed sobą trzech mężów, do których jednak zwraca się tak, jakby byli jednym: „Pan ukazał się Abrahamowi pod dębami Mamre, gdy ten siedział u wejścia do namiotu w najgorętszej porze dnia. Abraham spojrzawszy dostrzegł trzech ludzi naprzeciw siebie. Ujrzawszy ich podążył od wejścia do namiotu na ich spotkanie. A oddawszy im pokłon do ziemi, rzekł: O Panie, jeśli darzysz mnie życzliwością…” (Rdz 18,1-3).

Te obrazy i prefiguracje stają się bezpośrednim objawieniem historycznym w czasach Nowego Testamentu. Uczniowie słyszą, jak Chrystus mówi o Bogu, swoim Ojcu, i o Duchu Bożym, Pocieszycielu. Trzem z nich, Piotrowi, Jakubowi i Janowi, dane jest usłyszeć głos Boga Ojca na górze Tabor i znaleźć się w świetlistym mroku obecności Ducha. Podobnie Jan Poprzednik i jego uczniowie w chwili, gdy Chrystus przyjmuje chrzest w Jordanie, słyszą głos Ojca, który poświadcza synostwo Jezusa, i widzą Ducha zstępującego na Chrzczonego, jakby biały trzepot skrzydeł ptaka, jak gołębicę. Są to doświadczenia obecności o zmysłowej bezpośredniości, lecz bez ograniczenia formą przedmiotu czy jednostki. Dlatego wyrazić je można jedynie obrazami: głos jakby grom z nieba (J 12,28-29); zstąpienie Ducha, jakby otwierały się niebiosa, jakby się rozdzierały (Mt 3,16; Mk 1,10), albo jak świetlisty obłok, który osłania uczniów (Mt 17,5; Mk 9,7; Łk 9,34), albo jak gwałtowny powiew wiatru i języki ognia, które spoczęły na nich (Dz 2,2-3).

Zapis doświadczeń i przepowiadania pierwszej wspólnoty apostolskiej zachowa zarazem nauczanie Chrystusa o prawdzie Trójjedynego Bóstwa. Chrystus wyraźnie odróżnia siebie jako Syna od swego Ojca: przyszedł na ziemię „w imię Ojca” (J 5,43) i po to, by wypełnić wolę Ojca i przykazania Ojca (J 4,34; 5,30; 15,10), by objawić Jego Imię ludziom i wykonać Jego dzieło (J 17,4-6). Rozmawia ze swoim Ojcem w modlitwie (Mt 11,25; 26,39; J 17,1-25) i w Jego ręce oddaje swego ducha, umierając na Krzyżu (Łk 23,46).

Zarazem jednak zapewnia, że „Ja i Ojciec mój jedno jesteśmy” (J 10,30) i „wszystko, co ma Ojciec, jest moje” (J 16,15), a ta jedność nie znosi ich odrębnej egzystencjalnej tożsamości, skoro Chrystus prosi Ojca także za uczniów, „aby wszyscy byli jedno, jak Ty, Ojcze, we Mnie, a Ja w Tobie, aby i oni w Nas byli jedno… jak My jedno jesteśmy” (J 17,21-23).

Z tą samą jasnością Chrystus odróżnia istnienie Pocieszyciela, który jest Duchem Świętym, Duchem prawdy, zarówno od Ojca, jak i od siebie samego. Zapowiada Jego przyjście i zapewnia, że „On zaświadczy o Mnie” (J 15,26), „On was wszystkiego nauczy” (J 14,26), „wprowadzi was we wszelką prawdę” (J 16,13). Lecz jak Syn „nie może niczego czynić sam od siebie” (J 5,19), tak i Pocieszyciel „nie będzie mówił sam od siebie” (J 16,13). Chrystus mówi, że „z mojego weźmie i wam oznajmi” (J 16,14). Bardzo charakterystyczny jest w tekście ewangelicznym dobór wyrażeń, które jednoznacznie wskazują na trzy różne Istnienia, trzy Osoby Bóstwa, a przy tym nie wynika z nich, by Istnienia te stanowiły autonomiczne indywidualności. Osoby Trójcy nie istnieją każda dla siebie, nie roszczą sobie egzystencjalnej autonomii. Przeciwnie, w słowach Chrystusa uwidacznia się jedność życia, woli i energii Trójjedynego Boga, trzech Boskich Osób.

Tak więc Chrystus zapewnia, że dla Niego samego Bóg jest Ojcem, Rodzicielem, a zatem Źródłem i Przyczyną Jego istnienia jako Syna i Słowa Bożego. Ale także w przypadku istnienia Pocieszyciela Źródłem i Przyczyną jest Ojciec. Jeśli Syn jest Słowem Boga, Pocieszyciel jest Duchem Boga, „który od Ojca pochodzi” (J 15,26): ma On od Ojca swoje pochodzenie, swój egzystencjalny rodowód i początek. Posłanie Pocieszyciela na świat wyraża jednak wspólną wolę i energię Trójjedynego Bóstwa. Wyrażenia tekstu ewangelicznego są i tutaj charakterystyczne: „Pocieszyciel, którego Ja wam poślę od Ojca” (J 15,26), „Ja poproszę Ojca, a innego Pocieszyciela da wam, Ducha prawdy” (J 14,16-17), „Duch Święty, którego Ojciec pośle w imię moje” (J 14,26). Analogiczne biblijne wyrażenia wspólnej woli i energii Trójcy odnoszą się także do wcielenia Słowa, do stania się człowiekiem Chrystusa: Bóg Ojciec posyła swego Syna na świat, a Duch Święty sprawia wcielenie, „osłaniając” Dziewicę Maryję.

Wszystkie te wyrażenia i sformułowania Pisma, odnoszące się do Trójjedynego Boga Kościoła, nie mają związku z problemami filozoficznymi. Nie aspirują do udzielania odpowiedzi na pytania teoretyczne ani nie czerpią terminów i pojęć z języka filozofii. Są prostym zapisem historycznego doświadczenia pierwszej wspólnoty apostolskiej i przekazu słów Chrystusa, które to doświadczenie naświetlają.

Jednak pokusa wymagań filozofii czyha w każdym zakamarku życia świata hellenistycznego, w którym rodzi się i rozprzestrzenia Kościół. Istnieje nieprzezwyciężone zgorszenie, o które rozbija się wyćwiczona myśl Greków: Bóg, aby być Bogiem, musi być jednym absolutnym i nieograniczonym Bytem. Jak to więc możliwe, by istniały trzy absolutne Byty? Każdy z nich, aby być absolutnym, musi znosić absolutny charakter drugiego, gdyż absolutność i wielość to dwa sprzeczne pojęcia.

Najbardziej pomysłową i najbardziej kompromisową odpowiedź na to pytanie formułuje jako pierwszy Sabeliusz, zhellenizowany rzymski intelektualista z początków III wieku. Dla Sabeliusza Bóg filozofii greckiej, absolutny i nieograniczony Byt, jest tym samym, co Bóg Kościoła. Trzy Osoby, które poświadcza historyczne doświadczenie Kościoła, są tylko trzema maskami, trzema różnymi sposobami przejawiania się i działania jednego Boga. Konkretnie: Bóg ukazuje się i działa w Starym Testamencie jako Ojciec, w Nowym Testamencie jako Syn, w życiu Kościoła jako Duch Święty.

Oczywiście ta odpowiedź Sabeliusza nie jest jego własnym, oryginalnym pomysłem. Sabeliusz jedynie streszcza i systematyzuje pewną problematykę teologiczną, znaną wówczas na Zachodzie pod nazwą monarchianizmu. Monarchianizm (od słowa monarchia, czyli jedna zasada) próbował pogodzić troistość chrześcijańskiego Boga z logicznym wymogiem, by jedna i jedyna transcendentna Zasada stanowiła „właściwe Bóstwo”. Dążenie do takiego kompromisu nigdy nie przestało cechować myśli rzymskiej, która zawsze miała skłonność do racjonalizmu i schematyzacji. Dlatego zresztą tak owocnie rozwinęła naukę prawa.

Ponadto Sabeliusz nie zrobił nic więcej, niż zastosował do Świętej Trójcy termin prosopon (osoba) w znaczeniu, jakie miał on wówczas zarówno w języku greckim, jak i łacińskim. Greckie słowo prosopon (podobnie jak jego łaciński odpowiednik persona) oznaczało właśnie maskę, którą aktorzy nosili w teatrze.

Kościoły chrześcijańskie bez ogródek odrzuciły interpretację Sabeliusza, a sprzeciw był szczególnie silny na Wschodzie. Doświadczenie Kościoła i świadectwo Pisma Świętego poświadczały rzeczywiste rozróżnienie trzech Istnień i odrębną egzystencjalną tożsamość każdego z nich: Istnień, które rozmawiają ze sobą, przy czym każde odnosi się do drugiego, wyraźnie odróżniając siebie, swoją „hipostazę”, czyli swój rzeczywisty byt. Teoria „masek” przeczyła zarówno najzupełniej jasnemu sensowi słów Chrystusa w Ewangeliach, jak i przeżywanemu odniesieniu Kościoła do Osoby Ojca, Osoby Syna i Osoby Pocieszyciela.

Jednak sabelianizm (nauka Sabeliusza), choć odrzucony przez Kościół, nadal szerzył się jako teoria i zyskiwał zwolenników. Miał tę zaletę, że łatwo zadowalał ludzką logikę, ponieważ oferował uproszczoną, schematyczną interpretację tego, jak Bóg Kościoła jest zarazem Jeden i Troisty.

Pod koniec III wieku sabelianizm rozprzestrzenił się w Libii, a spory, które tam wywołał, sprowokowały interwencję teologów i duchownych z sąsiedniej Aleksandrii. W dyskusjach wszyscy posługiwali się już terminami filozofii greckiej. Aleksandryjczycy mówili o jednej Istocie Boga i trzech Hipostazach: Ojca, Syna i Ducha. Teologowie zachodni natomiast obstawali przy jednej Hipostazie Boga i trzech Osobach Jego historycznego objawienia. W tym zachodnim sformułowaniu Aleksandryjczycy widzieli przetrwanie herezji Sabeliusza, zaś ludzie Zachodu obawiali się w sformułowaniu Aleksandryjczyków niebezpieczeństwa tryteizmu.

Z tych dyskusji, już na początku IV wieku, narodził się arianizm, herezja, która przez dziesięciolecia wstrząsała całym cesarstwem rzymskim. Ariusz był prezbiterem w Aleksandrii i zagorzałym przeciwnikiem idei Sabeliusza. Chcąc bronić rzeczywistego istnienia trzech Osób Świętej Trójcy, a zarazem pozostać wiernym wymogom myśli filozoficznej, zaczął nauczać, że w przypadku Osób Boskiego objawienia trzeba rozróżniać nie tylko różne Hipostazy, lecz także różne Istoty.

Twierdził więc, że Syn nie jest współistotny (tej samej Istoty) z Ojcem, lecz jest innej, „stworzonej” istoty, że Bóg stworzył również Jego, przed wszelkim innym stworzeniem. Tak więc, walcząc z sabelianizmem, sam wpadał w tę samą pułapkę wymogów myśli racjonalistycznej: przyjmował tylko jedną Boską Istotę, a Syna degradował do rzędu „stworzenia”, czegoś uczynionego.

Nie będziemy dłużej zatrzymywać się na danych historycznych. To, co dotąd przytoczyliśmy, było nam potrzebne tylko po to, by pokazać, z jakiej historycznej konieczności Kościół został doprowadzony do interpretowania doświadczenia Trójjedynego Boga językiem filozofii. Greccy Ojcowie Kościoła rzeczywiście dokonali ostatecznie tej interpretacji, nie naruszając w najmniejszym stopniu doświadczalnej pewności Kościoła, ale też nie odrzucając pomocy filozofii greckiej, zwłaszcza w zakresie języka i terminologii oraz metody.

Najwybitniejszymi twórcami tego dzieła są w każdym razie trzej wielcy Ojcowie kapadoccy: Bazyli z Cezarei, Grzegorz z Nazjanzu i Grzegorz z Nyssy. Należałoby jednak wymienić jako prekursorów i fundatorów dzieła Kapadocczyków Ignacego Antiocheńskiego, Ireneusza z Lyonu i Atanazego Aleksandryjskiego, a jako kontynuatora i twórcę najpełniejszej syntezy filozoficznej Maksyma Wyznawcę. Jego dzieło przygotowują Leoncjusz z Bizancjum i Teodor z Raithu, a do systematycznego dopełnienia prowadzą Jan z Damaszku i Focjusz Wielki. Dochodzimy wreszcie do ostatniego wielkiego rozkwitu teologii greckiej w XIV wieku, z Grzegorzem Palamasem oraz Nilem i Mikołajem Kabasilasami.

Sobory Powszechne przyjęły naukę greckich Ojców i ustanowiły ją jako oros, to jest orzeczenie wyznaczające granicę prawdy Kościoła. Świadomość wiernych rozpoznała w ich osobach dzieło analogiczne do dzieła Przenajświętszej Bogurodzicy: tak jak Ona ofiarowała swoje ciało dla historycznego wcielenia Syna i Słowa Bożego, tak Ojcowie ofiarowali swoje zdumiewające dary umysłu, ze świętością i czystością kryteriów, aby prawda objawienia Bożego przyjęła historyczne „ciało” ludzkiego języka.

Tu jednak potrzebna będzie jeszcze jedna dygresja. Dlaczego Ojcowie mieli przyjmować język filozofii greckiej? Czy w ten sposób nie utrudniali sformułowania prawdy Ewangelii, czy nie czynili jej trudno dostępną dla prostych ludzi?

Pytania te rodzą się dziś, gdy filozofia i jej język zajmują stosunkowo niewielu ludzi o specjalistycznym wykształceniu i, jak zwykle mówimy, akademickich zainteresowaniach. Nie było tak jednak w epoce Ojców. Można by twierdzić, że w świecie greckim, od klasycznej starożytności aż po okres bizantyjski, problemy filozofii interesowały najszersze warstwy ludu i wywoływały dyskusje wśród ludzi wszystkich poziomów wykształcenia i wszystkich klas społecznych. Cała kultura Greków, zarówno w okresie przedchrześcijańskim, jak i chrześcijańskim, opierała się na absolutnym pierwszeństwie prawdy i na jej poszukiwaniu. Dziś żyjemy w kulturze, która daje pierwszeństwo użyteczności, a nie prawdzie, i dlatego zainteresowanie wszystkich warstw społecznych przyciąga polityka, a nie filozofia. Stąd trudno nam zrozumieć, jak było możliwe, że w epoce Ojców prości ludzie dyskutowali na ulicach i w sklepach o współistotnym i trójhipostatycznym Bogu czy o różnicy między Istotą a Hipostazą. Ale podobne zdumienie odczułby może Bizantyjczyk, gdyby usłyszał dzisiejsze spory polityczne.

prof. Christos Yannaras (tłum. Jakub Oniszczuk)

za: Christos Yannaras, Elements of faith (Αλφαβητάρι της πίστης), s. 39-47.

fotografia: Aleksander Wasyluk /orthphoto.net/