O święcie Przemienienia Pańskiego

Przemienienie Pańskie jest nieruchomym świętem z cyklu 12 wielkich świąt, obchodzonym 6/19 sierpnia, na pamiątkę przemienienia Jezusa Chrystusa przed Jego trzema uczniami na górze Tabor. O tym wydarzeniu opowiadają Ewangelie Mateusza, Marka i Łukasza (Mt 17, 1-8; Mk 9, 2-9; Łk 9, 28-36), odwołuje się do tego również drugi List apostoła Piotra (2 P 1, 16-18). Mimo że miało miejsce na krótko przed Męką, Ojcowie Cerkwi przenieśli święto na 40. dzień przed świętem Podwyższenia Krzyża Pańskiego, aby nie przypadało podczas Wielkiego Postu. Święto ma jeden dzień przedświąteczny i 6 poświątecznych.

Przemienienie miało miejsce po tym, jak Chrystus zapowiedział Swoje cierpienia, śmierć i zmartwychwstanie. Zabrał ze Sobą apostołów Piotra, Jakuba i Jana, i razem weszli na górę. Tam przemienił się wobec nich oraz ukazali się im Mojżesz i Eliasz, którzy rozmawiali ze Zbawicielem. Okrył ich świetlany obłok, z którego rozległ się głos: „To jest Syn Mój umiłowany, w którym mam upodobanie, Jego słuchajcie”. Apostołowie bardzo się zlękli, a gdy podnieśli oczy, zobaczyli już tylko samego Jezusa. Gdy schodzili z góry, Jezus przykazał im, aby nikomu o tym nie opowiadali, dopóki nie umrze i nie zmartwychwstanie.

Przemienienie dokonało się nie przed ludem ani nie przed wszystkimi uczniami, a przed trzema wybranymi. Piotr miał przejść próbę poprzez trzykrotne wyparcie się Nauczyciela i przywrócenie do grona uczniów, Jan miał zostać przy Krzyżu do końca jako jedyny z apostołów, natomiast Jakub jako pierwszy miał ponieść męczeńską śmierć. Przemienienie miało przygotować ich do przyszłej Męki Zbawiciela, aby zrozumieli jej charakter dobrowolnej ofiary oraz aby wiedzieli, że On ani na chwilę nie przestał być Bogiem. Ujrzeli oni boskość i chwałę Chrystusa na tyle, na ile byli w stanie pojąć, jak głosi kontakion święta. Zbawiciel ukazał się nie w uniżeniu, nie w „postaci sługi”, ale jako Osoba Świętej Trójcy, w Swoim człowieczeństwie nierozdzielny ze Swoją Boską naturą, wspólną z Ojcem i Świętym Duchem. Dlatego objawienie Boskości Chrystusa jest jednocześnie też Objawieniem Trójcy. To objawienie było przede wszystkim w chwale niestworzonego Boskiego Światła, które wszystko przenika, wypełnia i przemienia.

Przemienienie było zapowiedzią Zmartwychwstania i przemiany Chrystusa. Podobną przemianę naszego ciała zapowiedział apostoł Paweł (Flp 3, 21). Jest to też zwiastun Paruzji, czyli powtórnego przyjścia Syna Bożego w chwale. Cały świat stworzony jest powołany, aby być napełnionym łaską Bożą. Przemienienie Pańskie jest drogą, obrazem i ukoronowaniem przemienienia powszechnego.

Centralną postacią ikony Przemienienia jest Jezus Chrystus, stojący na szczycie góry Tabor, która zwęża się ku górze i jest rozdzielona na trzy wierzchołki. Chrystus jest przedstawiany w białych, jaśniejących szatach, a Jego postać jest wpisana w mandorlę, co symbolicznie przedstawia „obłok światła”. Po Jego bokach, na sąsiednich wierzchołkach, są ukazani Mojżesz i Eliasz, rozmawiający z Nim o Jego Męce. Jest kilka przyczyn ich obecności. Przede wszystkim przedstawiają Prawo i proroków, po drugie obaj widzieli tajemnicze objawienie Pana: Mojżesz na Synaju, a Eliasz na Horebie. Po trzecie Mojżesz przedstawia zmarłych, a Eliasz żywych. Na dole ikony są przedstawiani apostołowie porażeni widzeniem, niemal padający na ziemię.

Spotkania Mojżesza i Eliasza z Panem są opisane w paremijach czytanych na wieczerni. Pierwsza (Wj 24, 12-18) opisuje wydarzenie pod górą Synaj, gdy Bóg wezwał Mojżesza, aby przekazać mu tablice z Dziesięcioma Przykazaniami. Tam chwała Boża objawiła się jako obłok i ogień na szczycie góry, gdzie wstąpił Mojżesz. W drugim czytaniu (Wj 33, 9-23; 34, 4-5. 8) jest prośba Mojżesza o objawienie Chwały Pana. Bóg wysłuchał go, lecz powiedział, że żaden człowiek nie może ujrzeć oblicza Pana i żyć. Kazał Mojżeszowi stanąć w rozpadlinie skalnej i przykrył go Swoją dłonią. Następnie przeszedł przed nim, zabrał dłoń i pozwolił Mojżeszowi zobaczyć się „z tyłu”. Trzecia lekcja (1 Krl 19, 3-13. 15-16) opisuje ukazanie się Boga prorokowi Eliaszowi. Eliasz został wysłany przez Boga na górę Horeb. Tam ujrzał huragan, ale w nim nie było Boga. Potem było trzęsienie ziemi, w którym również nie było Boga, a po trzęsieniu ziemi był ogień. Po ogniu był szmer łagodnego powiewu i dopiero tam objawił się Bóg. W tej wizji Bóg nakazał Eliaszowi namaścić Elizeusza jako swego następcę.

Chociaż światłość Przemienienia została objawiona wybranym apostołom, to w późniejszych wiekach doświadczali jej również mnisi-hezychaści z góry Athos. Poprzez modlitwę i ascezę, szczególnie przez nieustanną Modlitwę Jezusową, doświadczali wizji światłości, którą utożsamiali ze światłem Taboru. Doprowadziło to do sporów, w których rozważano naturę tego światła, szczególnie w XIV wieku. W obronie hezychastów stanął święty Grzegorz Palamas (+1359, wspominany w drugą niedzielę Wielkiego Postu), który obalił argumenty Barlaama i Akindynosa, i ugruntował prawosławną naukę o łasce, Boskich energiach i świetle Taboru. Jest ona oparta na rozróżnieniu między nieosiągalną i niepoznawalną Boską istotą, i Jego energią docierającą do stworzeń. Zgodnie z opinią świętego Grzegorza, światło objawione apostołom na Taborze jest światłem niestworzonym, promieniowaniem Bóstwa.

* * *

Wybrana hymnografia

Stichery na „Hospodi wozzwach”:

Pierwsza stichera: Przed cierpieniami Twoimi na krzyżu, Panie, góra Tabor upodobniła się do nieba, w czasie przemienienia obłok rozpostarł się nad Tobą jak cień, a Ojciec z nieba świadczył o Tobie. Był tam Piotr z Jakubem i Janem, gdyż im należało być z Tobą także w chwili wydania Ciebie na śmierć, aby widząc cuda Twoje nie ulękli się cierpień Twoich, którym pozwól nam pokłonić się w pokoju z wielkiego Twego miłosierdzia.

Chwała, i teraz: Przedstawiając Twoje zmartwychwstanie, Chryste Boże, Ty wstąpiłeś na Tabor, wziąwszy ze sobą trzech uczniów, Piotra, Jakuba i Jana. W czasie zaś Twego przemienienia, Zbawco, górę Tabor oświeciła jasność. Uczniowie Twoi, Słowo, padli twarzami na ziemię, nie mając siły, aby patrzeć na niezwykły obraz: aniołowie służyli Tobie z bojaźnią i drżeniem, niebiosa ulękły się, a ziemia zatrzęsła, widząc na ziemi Pana Chwały.

Stichery na litii:

Chwała: Przyjdźcie, wejdźmy na górę Pańską i do domu Boga naszego, a ujrzymy Chwałę przemienienia Jego, Chwałę, jaką Jednorodzony ma od Ojca, w Światłości przyjmiemy Światłość i podniesieni będąc duchem Trójcę jednoistotną opiewajmy na wieki.

I teraz: Widzący Boga Mojżesz i Eliasz, który nie spalając się wstąpił na ognistym rydwanie i koniach na niebo, w czasie Twego przemienienia widziani w obłoku świadczyli, że Ty, Chryste, jesteś przyczyną Prawa i proroków, i ich wypełnieniem. Z nimi i nas uczyń godnymi Twego oświecenia, Władco, abyśmy śpiewali Tobie na wieki.

Troparion:

Przemieniłeś się na górze, Chryste Boże, objawiając uczniom Twoim chwałę Twoją na ile mogli pojąć. Niechaj więc i nam grzesznym zajaśnieje wieczna Światłość Twoja, modlitwami Bogurodzicy, Dawco Światłości, chwała Tobie!

Kontakion:

Na górze Przemieniłeś się, na ile mogli pojąć uczniowie chwałę Twoją i chwałę Twoją, Chryste Boże, oglądali, by gdy mieli ujrzeć Cię krzyżowanym, mękę mogli pojąć dobrowolną i całemu światu głosić potem, że Ty jesteś prawdziwym Chrystusem, Światłością Ojca.

Ikos:

Wstańcie, leniwi, którzy zawsze padacie twarzami na ziemię, duszy mojej zamysły wznieście się na wysokość Bożego wstępowania. Przybiegnijmy do Piotra i do synów Zebedeusza, i razem z nimi osiągnijmy górę Tabor, abyśmy z nimi ujrzeli Chwałę Boga naszego i usłyszeli głos, który z wysoka jest słyszany oraz głosili Ojca jaśnienie.

Fotagogikon [swietilen]:

Światłości niezmienna, Słowo, Światłości Ojca niezrodzonego, w okazanej Światłości Twojej dzisiaj na Taborze Światłość ujrzeliśmy Ojca, Światłość i Ducha, Światłością kierującego całym stworzeniem.

* * *

Opracował Michał Diemianiuk na podstawie:

- o. Konstanty Bondaruk, „O nabożeństwie prawosławnym”
- Jarosław Charkiewicz, „Wielkie święta prawosławne”
- o. Grigorij Krug, „Myśli o ikonie”
- Władimir Łosski, Leonid Uspienski, „Смысл икон”
- www.pocojescskoromoznaposcic.wordpress.com

tłumaczenie hymnografii za: liturgia.cerkiew.pl

fotografia: palavos /orthphoto.net/

— opracował Michał Diemianiuk