O sztuce grafiki na św. Górze Atos

Każdy z dwudziestu monasterów, znajdujących się na św. Górze Atos, to prawdziwa skarbnica sztuki i rzemiosła artystycznego. Monasterskie cerkwie kryją w swoich murach nie tylko cudotwórcze ikony, ale także mozaiki i freski, które stają się obiektem zainteresowania pielgrzymów i naukowców z całego świata. Mówiąc jednak o artystycznych tradycjach św. Góry, nie można zapomnieć o nieco mniej popularnej technice, jaką jest grafika. Wywarła ona istotny wpływ nie tylko na dzieje monasterów, ale także na grecką sztukę współczesną. Dziś, dzięki staraniom wielu osób, tradycja grawerowania zaczyna przeżywać swój renesans.

Techniki graficzne rozwijały się na św. Górze Atos od XVII do XIX w. Jednak zanim sztuka grawerowania zawitała na Półwysep Atos, ryciny tematycznie związane ze św. Górą, powstawały w wielu ważnych europejskich miastach (Moskwa, Wenecja, Wiedeń, Livorno), gdzie prawosławne społeczności były dość liczne. Grafiki charakteryzowały się obecnością perspektywy i naturalistyczną estetyką, do której mieszkańcy Atosu nie byli przyzwyczajeni. Mimo to, ryciny szybko znalazły zastosowanie na św. Górze. Zaczęto wykorzystywać je m.in. do promocji monasterów wśród pielgrzymów.
Wkrótce pojawiły się grafiki, które zostały wykonane w atoskich warsztatach. Stolica św. Góry - Karies - stała się miejscem, gdzie rozwijał się oryginalny styl grawerowania. Łączył on zachodnią (czasami barokową estetykę) z bizantyjskim stylem ikonograficznym. Tematyka grafik była bardzo różnorodna. Przedstawiano na nich krajobrazy św. Góry, poszczególne klasztory, ale także najważniejsze święta. Ryciny, które ukazywały wizerunki świętych, często pełniły funkcję ikon. Były szczególnie popularne wśród ludzi biednych, którzy nie mogli pozwolić sobie na zamówienie ikony napisanej na drewnie. Istnieją przykłady grafik, które zostały wykorzystane w ikonostasach monasterskich kaplic. Część druków służyła natomiast jako „błogosławieństwo” dla zwiedzających i miała zachęcić do pielgrzymowania oraz składania ofiar na rzecz monasterów, których finansowanie podczas rządów Turków było niewielkie.

Wśród bogatej galerii grafik Świętej Góry Atos, szczególną uwagę przykuwają przedstawienia całego Półwyspu, gdzie dwa zbocza św. Góry umieszczone są obok siebie, jak gdyby posiadała ona dwa spiczaste szczyty (grec. Dikorfon). Szczególne miejsce w tradycji grawerowania zajmują także antyminsy, które najczęściej powstawały na płótnie. Trafiały one do cerkwi w różnych zakątkach świata.
Zazwyczaj na grafikach znajdowały się teksty w dwóch wersjach językowych. Zdarzały się jednak egzemplarze z napisami w trzech językach. Oprócz greckiego, pojawiał się też język słowiański i rosyjski, rzadziej natomiast łaciński lub włoski.

Ze względu na to, że technika grawerowania w dość krótkim czasie umożliwiała tworzenie wielu egzemplarzy rycin, ich liczebność cały czas rosła. Atoskie druki trafiały do rąk prawosławnych wiernych nie tylko w Grecji, ale też w innych krajach bałkańskich, a nawet w Rosji. Istnienie dużej liczby wydruków spowodowane było praktyką tworzenia wielu wersji przedstawień jednego świętego. Doskonale widać to na przykładzie rycin ukazujących św. Jerzego, męczennika z Joaniny. W ciągu trzydziestu lat od jego męczeńskiej śmierci (1838r.), powstało co najmniej 13 wariantów grafik z jego postacią.

W XIX w. technikę grawerowania zaczęła wypierać upowszechniającą się litografia. Ostateczny cios zadał jej jednak druk offsetowy. Niestety do dziś nie przetrwał żaden z atoskich warsztatów graficznych, a większość sprzętów do produkcji rycin uległa zniszczeniu.

W 1988r.rozpoczęto działania, mające na celu zbadanie historii rycin na Atosie oraz zgłębienie wiedzy na temat technik ich wykonania. Pod patronatem monasteru Simonos Petras utworzono Archiwum Sztuki Góry Atos, które zajęło się odtworzeniem XIX-wiecznego warsztatu graficznego. W tym celu wykorzystano zachowane sprzęty oraz ryciny, pochodzące ze zbiorów monasterów i prywatnych kolekcji. Zebrano ok. 1100 oryginalnych wydruków i 300 wygrawerowanych płyt.

Warsztat grafika został odtworzony przede wszystkim z myślą o produkcji przedruków z oryginalnych miedzianych matryc. Pomysłodawcy tego projektu nie ukrywają, że zależałoby im na tym, by mnisi i goście z zewnątrz mogli wykonać nowe miedzioryty. Na razie nie jest to jednak możliwe.

Coraz częściej pojawiają się natomiast publikacje i artykuły, dotyczące tej niespełna dwustuletniej tradycji. Atoskie ryciny stają się tematem licznych konferencji naukowych, związanych z historią sztuki sakralnej. Naukowcy i artyści wyraźnie podkreślają wpływ, jaki warsztaty z Karies wywarły na późniejszy rozwój technik graficznych w Grecji. Nie przypadkowo pierwszym nauczycielem grawerowania w Akademii Sztuk Pięknych w Atenach był atoski mnich–Agathaggelos Triantafillou. Być może to właśnie dzięki niemu zainteresowanie rycinami ze Świętej Góry przetrwało do dziś, a one same nadal potrafią inspirować wielu współczesnych artystów.

Na podstawie: orthodoxartjournal.com, agioritikesmnimes.blogspot.gr

— Katarzyna Piliczuk