"Otchłań gorzko wzdychając, łkała..." - o hymnografii Soboty Łazarza

Dziś, w wigilię Niedzieli Palmowej, Kościół Prawosławny obchodzi Sobotę Łazarza. To niezwykłe święto – zarówno ze względu na wieloaspektowość historii wskrzeszenia Łazarza (J 11,1-44), jak i charakter nabożeństwa.

Dzień wskrzeszenia Łazarza to jeden z najradośniejszych dni całego okresu lektury Triodionu Postnego. Wydarzenie to jest bowiem zapowiedzią mającego nastąpić za osiem dni Zmartwychwstania Chrystusa. Wyraźnie mówi o tym hymnografia i układ świątecznego nabożeństwa. Podczas jutrzni występuje bowiem wiele elementów niedzielnych – związanych ze Zmartwychwstaniem. Śpiewane są m.in. niedzielne tropariony „po nieskalanych” („Anielski sobór zadziwił się”) i hymn paschalny „Zmartwychwstanie Chrystusa zobaczywszy”. Po kanonie na jutrzni wygłaszane są słowa „Święty Pan Bóg nasz” zarezerwowane tylko dla niedzieli (a w roku liturgicznym pojawiające się dodatkowo jedynie w Sobotę Łazarza i Wielką Sobotę). Stichery do psalmów pochwalnych kończy hymn „Błogosławiona jesteś, Bogurodzico Dziewico”, również wykonywany jedynie w niedziele, Sobotę Łazarza i Wielką Sobotę.

Autorstwo hymnografii nabożeństwa Soboty Łazarza przypisywane jest m.in. cesarzowi Leonowi Mądremu, Andrzejowi z Krety, Janowi Mnichowi, Teofanowi i Kosmie z Majumy.

Wskrzeszenie Łazarza jest ważnym świadectwem ewangelicznym na współistnienie w Chrystusie dwóch natur – Boskiej i ludzkiej. W kanonie jutrzni czytamy - Płotiju opisan syj nieopisannyj, w Wifaniju priszed, jako czełowiek Władyko sleziszi nad Łazarem, jako Boh że chotia woskreszajeszi czetwierodniewnaho („Ciałem opisany byłeś nieopisywalny, przyszedłeś do Betanii jako człowiek, Władco, i płaczesz nad Łazarzem, a jako Bóg chcesz wskrzesić zmarłego przed czterema dniami”). Chrystus jest widziany na ziemi jako człowiek. O człowieczeństwie Chrystusa świadczy również jego zachowanie – spytał Martę i Marię gdzie pochowany jest Łazarz (mimo, że znał odpowiedź na to pytanie), a także zapłakał. Przez cały czas pozostaje jednak Bogiem. I jako Bóg wskrzesza zmarłego. Motyw Chrystusa opłakującego Łazarza jako człowiek i wskrzeszającego go jako Bóg przewija się w wielu hymnach święta.

W kanonie jutrzni Teofan wyraźnie pisze o tym, że dwa rodzaje działań świadczą o dwóch naturach Zbawiciela. Czytamy bowiem - Dwa predłahaja diejstwa Twoja, pokazał jesi suszczestw Spasie suhubstwo: Boh bo jesi i czełowiek. („Dwa przedkładając Twoje działania, okazałeś też dwie natury, Zbawco, Bogiem bowiem jesteś i człowiekiem”).

Święty Andrzej z Krety w swoim kanonie na powieczerzu nawiązuje do innych znanych biblijnych wskrzeszeń. Zauważa jednak, że jest to nieporównywalne z cudem, który dokonał się na Łazarzu. Pyta – Kto widie, kto słysza, jako wosta czełowiek miertwyj smierdiaszczyj? („Kto widział, kto słyszał, żeby powstał martwy, cuchnący człowiek?”). Dodaje także – Ilija ubo wozdwiże i Jelissiej, no nie ot hroba, no niże czetwierodniewna („Eliasz i Elizeusz wskrzeszali, ale nie z grobu i nie po czterech dniach”).

Wiele utworów poświęconych jest tematowi zwycięstwa Chrystusa nad śmiercią. Hymny nawiązują do innych tekstów biblijnych czy liturgicznych. Krótki utwór czytany po kanonie na jutrzni (eksapostylarion) głosi – Łazarem tia Christos uże razruszajet smiertie, i hdie twoja adie pobieda? Wifanii płacz nynie na tiebie prestawlajetsia, wsi wietwi pobiedy tomu priniesiem („Już przez Łazarza Chrystus niszczy ciebie, śmierci, i gdzież jest twoje zwycięstwo, otchłani? Płacz Betanii teraz ustaje, wszyscy przynieśmy Chrystusowi gałązki zwycięstwa”). Tekst składa się z trzech części. Z pierwszej wynika, że Łazarz jest niejako narzędziem w rękach Zbawiciela, służącym do zwyciężenia i zniszczenia śmierci. Druga część to fragment hymnu apostoła Pawła o zwycięstwie nad śmiercią (1 Kor 15,55). Warto dodać, że sam hymn nawiązuje do Księgi Ozeasza (13,14) i jest wykorzystywany często w tekstach Niedzieli Paschy. Słowa cytuje m.in. św. Jan Chryzostom w swojej mowie katechetycznej. Trzecia część przedstawianego utworu to słowa świadczące o nierozerwalnym związku Soboty Łazarza i Niedzieli Palmowej. Podmiot liryczny mówi, że ustaje płacz Betanii i jednocześnie wzywa do tego, byśmy już przynieśli gałązki zwycięstwa – gałązki, którymi przywitamy wchodzącego do Jerozolimy Zbawiciela.

W kanonie św. Andrzeja z powieczerza napotykamy personifikację piekła. Słyszymy słowa, które wypowiada sama otchłań – Moliu tia Łazare, ad recze, wostani, izydi ot zaklepow moich skoro, otidi ubo: dobro bo mnie jedinaho rydati horce otjemlema, nieżeli wsiech, ichże preżdie ałcza pohłotich. („Błagam ciebie, Łazarzu – mówi otchłań – wstań, wyjdź szybko z moich rygli, odejdź stąd! Lepiej jest mi bowiem gorzko płakać nad jednym, którego mi zabrano, niźli nad wszystkimi, których poprzednio chętnie pochłonęłam”). W innym miejscu czytamy - Potrasoszasia wrata, sokrusziszasia wierei, razresziszasia uzy miertwaho hłasom siły Christowy, i ad horko wozdychasze rydaja, i swoim wopijasze: uwy mnie, kij i otkudu hłas ożywlajaj miertwyja? („Zatrzęsły się bramy, skruszyły łańcuchy, rozpadły się więzy martwego na głos mocy Chrystusowej i otchłań gorzko wzdychając łkała, wołając do swoich: Biada mi, czyj to i skąd głos ożywia martwych?”).

Piekło gorzko wzdychając, łka – jeszcze nie wie czyj głos ożywia martwych. Za kilka dni również będzie wzdychać, a nawet, jak czytamy w sticherach Wielkiej Soboty, jęczeć i wołać. Wówczas jednak zobaczy samego Chrystusa – Chrystusa zstępującego do otchłani i depczącego piekielne wrota.

Tłumaczenie tekstów liturgicznych na podstawie: liturgia.cerkiew.pl/pages/File/docs/triod-08-tydzien-vi[1].pdf [ks. Henryk Paprocki]

Zobacz także:

Tekst nabożeństwa w jęz. cerkiewnosłowiańskim Tekst nabożeństwa w jęz. polskim

Artykuł „Płacz Betanii teraz ustaje, wszyscy przynieśmy Chrystusowi gałązki zwycięstwa…” – o hymnografii Soboty Łazarza (rok 2013)

— Paweł Karczewski