„Płacz Betanii teraz ustaje, wszyscy przynieśmy Chrystusowi gałązki zwycięstwa…” – o hymnografii Soboty Łazarza

Przedstawiamy kolejny artykuł z cyklu poświęconego hymnografii nabożeństw. Końca dobiegł dziś (w piątek) okres Wielkiego Postu – świętych czterdziestu dni, które chrześcijanie poświęcili na modlitwę, post, oczyszczenie swojej duszy i skruchę. Następuje Sobota wskrzeszenia Łazarza, po niej święto Wejścia Chrystusa do Jerozolimy i Tydzień Męki Pańskiej.

Hymnografia na dzień wskrzeszenia Łazarza jest bardzo bogata pod względem treści. Porusza tematykę bezpośrednio dotyczącą wydarzenia, odwołuje się także do minionych czterdziestu dni Wielkiego Postu, a także zapowiada mękę i śmierć Chrystusa na Krzyżu oraz jego zmartwychwstanie. Wskrzeszenie Łazarza jest właśnie zapowiedzią, obrazem mającego nastąpić powstania Chrystusa z martwych po trzech dniach. Nawiązują do tego liczne hymny. Autorstwo tekstologii nabożeństwa tego dnia przypisywane jest m.in. cesarzowi Leonowi Mądremu, arcybiskupowi Krety Andrzejowi, Janowi Mnichowi, Teofanowi i Kosmie z Majumy.

W pierwszej ze sticher Soboty Łazarza słyszymy – Duszepoleznuju sowierszywsze czetyrediesiatnicu, i swiatuju siedmicu Strasti Twojeja, prosim widieti Czełowiekolubcze („Spełniwszy pożyteczną dla dusz Czterdziesiątnicę, prosimy o ujrzenie świętego tygodnia Twojej Męki, Przyjacielu człowieka”.). Pojawia się tu termin „czetyrediesiatnica” (gr. tessarokosti) oznaczający okres czterdziestu dni postu. Został on przełożony na język polski analogicznie do Pięćdziesiątnicy. Hymn oddaje liturgiczny podział okresu przygotowawczego do Paschy. Wielki Post trwa czterdzieści dni. To okres skruchy, rozważania nad grzechami i przygotowania do Wielkiego Tygodnia. Dopiero po doświadczeniu Czterdziesiątnicy – pierwszej części drogi – wierni będą gotowi do współprzeżywania z Chrystusem jego zbawiennych cierpień. Celem drogi i kulminacją radości będzie Niedziela Zmartwychwstania – Pascha.

Wskrzeszenie Łazarza opisywane jest w Ewangelii wg św. Jana (J 11,1-44). Hymnografia opowiada jednak nie tylko o samym momencie wydarzenia. Motywem, na jakim opierają się teksty liturgiczne, jest mające nastąpić po tygodniu Zmartwychwstanie Chrystusa. Cudowne wskrzeszenie Łazarza jest niejako zapowiedzią Paschy, co widać również w rycie świątecznej jutrzni. Śpiewane są niedzielne tropariony mówiące o Zmartwychwstaniu, po raz ostatni przed Paschą śpiewany jest hymn „Zmartwychwstanie Chrystusa zobaczywszy…” (cs. Woskresienije Christowo widiewsze…). Po kanonie na jutrzni wygłaszane są słowa „Święty Pan Bóg nasz” (cs. Swiat Hospod’ Boh nasz), zarezerwowane tylko dla niedzieli (a w roku liturgicznym pojawiające się dodatkowo jedynie w Sobotę Łazarza i Wielką Sobotę).

Jedna ze sticher autorstwa Leona Mądrego głosi – Hospodi, hłas Twoj razruszi adowo carstwie, i słowo własti Twojeja wozstawi iz hroba czetwierodniewnaho, i byst’ Łazar pakibytija proobrażenije spasitielnoje („Panie, Twój głos zniszczył królestwo otchłani i słowo Twojej władzy podniosło z grobu zmarłego od czterech dni, i stał się Łazarz zbawczym obrazem odrodzenia”). Chrystus powiedział do Łazarza – „Łazarzu, wyjdź na zewnątrz” (J 11,43). Te słowa były sprawczymi słowami władzy, które wskrzesiły zmarłego. Wydarzenie to jest praobrazem powstania z martwych samego Zbawiciela. Wyraźnie mówi też o tym kanon autorstwa Teofana śpiewany na jutrzni. W jednym z troparionów słyszymy – Dnies’ Wifanija predwozwieszczajet woskresienije Christa Żiznodawca, wostanijem Łazarewym likowstwujuszczi („Dzisiaj Betania zwiastuje zmartwychwstanie Chrystusa Dawcy Życia, radując się ze wskrzeszenia Łazarza”).

W innym z utworów widzimy nawiązanie do dwóch natur Chrystusa – Boskiej i ludzkiej. Hymnograf pisze – Hospodi, pojem uczeniki Twoja, w Wifaniju priszeł jesi, da wozstawiszi Łazara: i prosleziwsia nad nim zakonom jestiestwa czełowiecza, jako Boh toho czetwierodniewna wozdwihł jesi („Panie, wziąwszy Twoich uczniów przyszedłeś do Betanii, aby podnieść Łazarza. Zapłakałeś nad nim prawem natury człowieczej, jako Bóg podniosłeś go po czterech dniach”). Chrystus płacze, gdy dowiaduje się o śmierci swojego przyjaciela (J 11,35) – to przejaw jego ludzkiej natury. Niedługo później jednak pokazuje swoją Boską naturę – wskrzeszając Łazarza. Do tej samej kwestii odwołuje się jeden z troparionów kanonu powieczerza – Prosleziłsia jesi Hospodi nad Łazarem, pokazaw jako człowiek jesi, i wozdwihł jesi Władyko umierszaho, i pokazał jesi ludiem, jako Syn jesi Bożij („Zapłakałeś nad Łazarzem, Panie, pokazawszy, że jesteś człowiekiem, i podniosłeś zmarłego, Władco, pokazując ludziom, że jesteś Synem Bożym”).

Interesującym terminem pojawiającym się bardzo często w tekstologii Soboty Łazarza jest przymiotnik czetwierodniewnyj (gr. tetraimeros). Oznacza on dosłownie „czterodniowy” i odnosi się do czterodniowego przebywania Łazarza w grobie. Najczęściej jednak termin tłumaczony jest nie jako przymiotnik, lecz za pomocą innych konstrukcji językowych (np. czwartego dnia, po czterech dniach). Analogicznego terminu używa się wobec Jezusa Chrystusa – np. w jednym z niedzielnych troparionów – Woskresł jesi tridniewnyj Spasie („Zmartwychwstałeś Zbawco, trzeciego dnia”).

We wszystkich tekstach liturgicznych poza historią święta, okolicznościami, znaczeniem i nawiązaniem do innych wydarzeń, znajdujemy bezpośrednie odwołania do stanu ludzkiej duszy. W kanonie na omawiany dzień do Łazarza leżącego w grobie porównywany jest każdy wierny – wszyscy tak samo potrzebują pomocy Bożej w podniesieniu się z upadku w grzechu. W piątej pieśni kanonu słyszymy – Miertwa smierdiaszcza Łazara wozdwihnuwyj Christie czetwierodniewna, wozstawi mia umiersza nynie hrechi moimi, i położena w rowie, i tiemniej sieni smiertniej, i jako błahoutrobien izbawi i spasi mia („Martwego cuchnącego Łazarza podźwignąłeś Chryste po czterech dniach, podnieś i mnie teraz umarłego przez moje grzechy i położonego w jamie oraz ciemnym cieniu śmierci, jako łaskawy wybaw i zbaw mnie”).

Sobota Łazarza to z liturgicznego punktu widzenia część dwudniowego przygotowania do rozpoczęcia Tygodnia Męki Pańskiej. Dzień ten z Niedzielą Palmową łączy m.in. wspólny troparion. Tematyka tekstów liturgicznych dwóch dni jest bardzo podobna. Mimo że hymny zbudowane są na kanwie dwóch różnych wydarzeń, to jednak tak samo odwołują się do mającej nastąpić śmierci i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Podkreślają również obecność w osobie Chrystusa dwóch natur – Boskiej i ludzkiej – oraz to, że Zbawiciel cierpi dobrowolnie, by ponieść ofiarę za całą ludzkość.

Tłumaczenie tekstów liturgicznych na podstawie: liturgia.cerkiew.pl/pages/File/docs/triod-08-tydzien-vi[1].pdf [ks. Henryk Paprocki]

Zobacz także:

Tekst nabożeństwa w jęz. cerkiewnosłowiańskim Tekst nabożeństwa w jęz. polskim

— Paweł Karczewski