Przepołowienie Pięćdziesiątnicy

Z powodu tego miejsca, które Przepołowienie (środa czwartego tygodnia po Passze) zajmuje między Zmartwychwstaniem Chrystusa i Zesłaniem Świętego Ducha, jest okryte wielką chwałą, właściwą „korzeniowi wielkich świąt” (por. jutrznia, kanon Teofana, pieśń 5.). Jak i większość „ideowych” świąt, to tajemnicze świętowanie łaski (na Zachodzie nieznane) zapewne pochodzi z głębokiej dawności. W rzeczy samej, nasze dzisiejsze święto Przepołowienia zawiera, oprócz sticher bardziej późnego okresu (początku VIII wieku), liturgiczne elementy, przypisywane przez niektórych świętemu biskupowi Eliaszowi Jerozolimskiemu (494-513) albo świętemu biskupowi Anatolowi Konstantynopolitańskiemu (449-458).

Ewangeliczne czytanie Przepołowienia (por. J 7, 14-30), które zaczyna się słowami: „W połowie świąt wszedł Jezus do świątyni i nauczał”, odnosi się do wydarzenia mającego miejsce w połowie Święta Namiotów. Jednak to żydowskie święto, obchodzone w ciągu siedmiu lub ośmiu dni jesienią (we wrześniu-październiku), wyraźnie odróżnia się od święta Pięćdziesiątnicy. Zaś hebrajskie „Przepołowienie Święta Namiotów” w chrześcijańskiej Pięćdziesiątnicy wspomina się dlatego, że w tym ostatnim wielkim dniu święta (J 7, 37-39) Chrystus powiedział słowa o Zesłaniu Świętego Ducha, które powinno nastąpić wkrótce po Jego męce i wysławieniu. Ewangeliczne czytanie w dzień Pięćdziesiątnicy (por. J 7, 37-52; 8, 12) zaczyna się tam, gdzie kończy się lekcja Przepołowienia, i zawiera obietnicę Świętego Ducha w obrazie potoków wody żywej. Ten temat „wody żywej” jako obrazu łaski właśnie tworzy temat nabożeństwa Przepołowienia, usprawiedliwiając przeniesienie Święta Namiotów na Pięćdziesiątnicę.

W przeciwieństwie do nabożeństwa, ikonografia Przepołowienia Pięćdziesiątnicy nie rozwinęła „tematu wody”. Ona jest dosyć zwięzła i pokazuje nam Chrystusa w świątyni, rozmawiającego ze starcami. On nie stoi, jak „w ostatnim dniu święta”, kiedy mówił o wodzie żywej, a siedzi na półokrągłej ławce pośrodku ikony. Sześciu starców, siedzących z nakrytymi głowami, po trzech z każdej strony Chrystusa, tworzy na naszej ikonie dwie harmonicznie zrównoważone grupy. Ich pozy i gesty wyrażają zdziwienie, z czego można wywnioskować, że ikona wprost przekazuje następujące miejsce z ewangelicznej lekcji święta: „Jak On zna księgi, nie ucząc się?” (J 7, 15). To samo jest uzasadnione w odniesieniu do fresku Przepołowienia w cerkwi świętego Teodora Stratelatesa w Nowogrodzie (XIV wiek): tam już brodaty Chrystus, siedząc, głosi słowo otaczającym Go starcom. Nasza zaś ikona nie jawi się po prostu ilustrującą parafrazą tekstu Ewangelii, dotyczącego „połowy święta” Namiotów: tutaj wyraźnie uczący Chrystus (gest Jego prawej ręki i zwój w lewej) przedstawiony jest pod postacią bezbrodego młodzieńca – tak, jak On powinien był wyglądać w wieku 12 lat, kiedy po raz pierwszy zdumiał swoją mądrością otaczających Go w świątyni uczonych w Piśmie (por. Łk 2, 41-50).

Taki sam nauczający Chrystus Emmanuel jest wyobrażony, na przykład, także w bizantyjskiej iluminowanej Ewangelii z Paryskiej Biblioteki Narodowej (por. rękopis Paris, gr. 74, fol. 98, XI albo początek XII w.), ilustrującej opowieść Łukasza o dzieciństwie Chrystusa. W odróżnieniu od tego rękopisu na naszej ikonie nie ma Marii i świętego Józefa. Jeśli rysy Chrystusa Emmanuela na ikonie Przepołowienia wskazują na pierwsze obwieszczenie Mądrości Bożej w świątyni jerozolimskiej zgodnie z opowieścią Ewangelisty Łukasza (lekcja ewangeliczna na święto Obrzezania Pańskiego), to nie zastępuje to ostatniego głoszenia Mesjasza w tej samej świątyni, ale wskazuje na związek między początkiem i końcem, na jedność nauki Syna Bożego, posłanego na świat przez Ojca (Łk 2, 49: „Czy nie wiecie, że muszę być w tym, co jest Mojego Ojca?”, i 6. pieść kanonu Przepołowienia: „głosiłeś w świątyni, Chryste, stojąc przed żydowskim zgromadzeniem, swoją chwałę objawiając”). Typ Emmanuela podkreśla też pozaczasowość Chrystusa, i prawdziwość Jego wcielenia: wcielone Słowo przeszło przez dziecięcy i nastoletni wiek. I w każdym wieku Swojego ziemskiego życia Pan pozostaje niezmienną Mądrością Ojca, po raz pierwszy ukazującą Siebie uczonym w Piśmie w młodości. Na ikonie Przepołowienia Chrystus Emmanuel odpowiada hymnografii tego święta, mówiącej o „Mądrości Bożej”, która przyszła „w połowie święta”, aby obiecać wodę nieśmiertelności.

Nasza ikona, pochodząca najwidoczniej z XV wieku, przepięknie przedstawia najlepszą tradycję nowogrodzkiej szkoły. Jej kompozycja jest wyraźna i zwięzła: Chrystus pośrodku wyróżniony jest na tle architektury, a dwie grupy starców, gesty których wyrażają powściągnięte poruszenie, jeszcze podkreślają wielki spokój pouczającego ich Młodzieńca. W kolorach widoczne jest to samo dążenie do zwięzłości: odzież chwały Emmanuela przekazana jest ochrą z asystką, w szatach starców wykorzystano tylko trzy kolory: cynober, purpurę i prazieleń, które dopełniają się białymi nakryciami głowy i białą ścianą, stwarzając wrażenie bogactwa barw, osiągniętego skrajnie małymi środkami.

Autorzy: W. Łosski, L. Uspienski, „Sens ikony”
Tłumaczenie: Michał Diemianiuk
Za: azbyka.ru

— W. Łosski, L. Uspienski, tłum. M. Diemianiuk