„Raduj się moście wiodący z ziemi ku niebiosom...” – o hymnografii święta Zwiastowania Bogurodzicy

Prezentujemy kolejny artykuł w ramach cyklu poświęconego hymnografii prawosławnych nabożeństw. Dziewięć miesięcy przed świętem Narodzenia Chrystusa (25 marca/7 kwietnia) Kościół prawosławny celebruje jedno z dwunastu najważniejszych świąt – Zwiastowanie Bogurodzicy.

Opis zwiastowania odnajdujemy w Ewangelii według św. Łukasza (1,26-38). Na podstawie fragmentu powstały liczne utwory, które weszły do zbioru tekstów liturgicznych święta. Autorami hymnów byli m.in. Jan Mnich, Leon Bizancjusz, Anatol, Kasja, Kosma z Majumy, Andrzej z Jerozolimy, Teofan.

Hymnografia święta jest niezwykle ciekawa. Podejmuje tematy związane bezpośrednio z wydarzeniem, a także opisuje znaczenie Bogurodzicy w akcie zbawienia ludzkości i sens wcielenia Chrystusa.

„W szóstym miesiącu Bóg posłał anioła Gabriela do miasta galilejskiego, zwanego Nazaret, do dziewicy poślubionej mężczyźnie imieniem Józef, z rodu Dawida” (Łk 1,26-27). Tak Ewangelista Łukasz rozpoczyna ewangeliczny opis zwiastowania. Archanioł Gabriel zostaje przysłany na ziemię, by ogłosić Marii nowinę, że pocznie Syna, który „zostanie nazwany Synem Najwyższego” (Łk 1,32). Bóg przychodzi na ziemię, przyjmuje ludzkie ciało, rodzi go dziewica – wszystko to nie jest pojmowalne ludzkim rozumem. W jednej ze sticher na nieszporach Jan Mnich opisuje, jak to Misterium wydaje się dziwne dla samego archanioła Gabriela. Priszed w Nazaret, pomyszlasze w siebie, czudiesi udiwlajasia. O kako w wysznich niepostiżim syj ot Diewy rażdajetsia: imiejaj Prestoł Niebo, i podnożije ziemlu, wo utrobu wmieszczajetsia diewiczu! („Przyszedł do Nazaretu, sam dziwiąc się i myśląc: O, w jaki sposób zrodzi się z Dziewicy Ten, który jest niedościgniony na wysokościach? Jakże zmieści się w łonie Dziewicy Ten, który niebo ma za tron, a za podnóżek ziemię?”).

W sticherach parafrazowany jest również dialog między Matką Bożą a archaniołem. Bogurodzica mówi – Jawlajeszysia mnie jako czełowiek (...) i kako wieszczajeszi hłahoły pacze czełowieka, so mnoju bo rekł jesi Bohu byti, i wsielitisia wo utrobu moju (...) nie bo poznach słasti, braku jesm niepriczastna, kako ubo otrocza rożdu? („Zjawiłeś się przede mną jako człowiek (...) i zwiastujesz mi słowa przewyższające rozumienie człowieka, gdyż mówisz, że ze mną jest Bóg, który wcieli się w moje łono (...) nie znam małżeńskich rozkoszy, jakże więc urodzę dziecię?”). Anioł mówi Marii – Boh idieże choszczet pobieżdajetsia jestiestwa czin: i jaże pacze czełowieka sodiewajutsia, moim wieruj istinnym hłahołom („Bóg, jeśli chce, obala prawa natury i działa ponad człowiekiem. Uwierz mym słowom prawdziwym”). Dialog kończy się słowami Bogurodzicy – Budi mnie nynie po hłahołu twojemu, i rożdu biezpłotnaho, płot’ ot mienie zaimstwowawszaho, jako da wozwiediet czełowieka, jako jedin silen, w pierwoje dostojanije, s rastworenijem („Niech mi się stanie według słowa twego, urodzę Bezcielesnego, który ode mnie weźmie ciało, aby przywrócić człowieka do pierwotnej godności poprzez połączenie natur, jako Jedyny Wszechmogący”). Termin „pierwotna godność” (gr. archeon aksioma) odnosi się do stanu człowieka sprzed upadku, gdy przebywał jeszcze w Raju. Przyjście na świat Chrystusa i mająca nastąpić jego śmierć na krzyżu i Zmartwychwstanie otwierają wszystkim wierzącym drogę do zbawienia. Jak mówił m.in. św. Atanazy Wielki: „Bóg stał się człowiekiem, żeby człowiek mógł stać się bogiem”. Pod przebóstwieniem rozumie się właśnie powrót człowieka do jego pierwotnej godności, do której został stworzony.

W jednej ze sticher z nieszporów słyszymy słowa: Zmij prelsti Jewu inohda: nynie że błahowiestwuju Tiebie radost’, i prebudieszy nietlenna, i rodiszi Hospoda, Preczistaja („Niegdyś wąż zwiódł Ewę, a teraz zwiastuję Ci radość, że pozostaniesz nienaruszona i urodzisz Pana, o Najczystsza”). W teologii prawosławnej często spotykamy się z praobrazami – porównaniami postaci i wydarzeń nowotestamentowych do starotestamentowych. Chrystus często określany jest „nowym Adamem”, Bogurodzica zaś „nową Ewą”. Przez grzech Ewy ludzkość utraciła możliwość przebywania w raju, dzięki Marii ta możliwość zostaje przywrócona. Ewa sprzeciwiła się boskiemu zakazowi, Maria zaś pokornie podporządkowuje się woli Bożej, której sama nie rozumie. Odpowiada aniołowi: „Jestem służebnicą Pańską; niech mi się stanie według twego słowa” (Łk 1,38).

O sensie zwiastowania dla całego wszechświata mówi jedna ze sticher na stichownie z nieszporów. Słyszymy w niej: Sie wozzwanije nynie jawisia nam: pacze słowa Boh czełowiekom sojediniajetsia, archanhiełowym hłasom prelest’ othoniajetsia: Diewa bo prijemlet radost’, ziemnaja bysza Niebo („Oto okazane nam zostało pojednanie, Bóg staje się człowiekiem w niewypowiedziany sposób, głos archanioła odpędza pokusy, Dziewica przyjmuje radość, ziemia staje się niebem”). Bóg wciela się w sposób niewypowiedziany – cs. pacze słowa/ gr. iper logon (dosłownie: „ponad słowem”). Dzięki temu misterium ogłoszonemu Bogurodzicy przez archanioła i mającej nastąpić ofierze na krzyżu ze świata usunięta zostaje wszelka obłuda (cs. prelest’/ gr. plani). Wspomina o tym m.in. pierwsza z niedzielnych sticher trzeciego tonu – Twoim Krestom Christie Spasie, smierti dierżawa razruszisia, i diwawolia prelest’ uprazdnisia („Przez Twój Krzyż, Chryste Zbawco, zniszczona została władza śmierci i szatana matactwo zniszczone”). Dzięki zwiastowaniu radość przyjęła Bogurodzica, która pokornie podporządkowała się woli Bożej.

Interesującą budowę ma kanon autorstwa Teofana śpiewany na jutrzni. Jest on skonstruowany na zasadzie dialogu Bogurodzicy z aniołem. Matka Boża mówi – Tiemże i az bojusia cełowanija strannaho twojeho, stydiaszczysia popołznowienija („Ja przeto też lękam się dziwnego twego pozdrowienia, boję się chytrego oszustwa”). Anioł odpowiada jej zaś – Bożij predstatiel posłan jesm’, Bożestwiennyj powiedati Tiebie sowiet: czto mia boiszisia, Wsienieporocznaja, pacze Tiebie bojaszczahosia; czto błahohowiejeszy mnie, Władyczice, Tiebie czestno błahohowiejuszczemu; („Jestem Bożym posłańcem i przekazuję Ci Boży zamiar. Dlaczego lękasz się mnie, Najczystsza, przecież ja bardziej lękam się od Ciebie? Dlaczego, o Pani, nie ufasz mi, gdy stoję przed Tobą pełen szacunku?”). Maria lęka się archanioła Gabriela, podczas gdy to on lęka się Jej o wiele bardziej. Ostatnia fraza hymnu zawiera czasownik pochodzący od rzeczownika błahohowienije (gr. evlavia), oznaczającego głęboki szacunek, cześć. Bogurodzica oddaje cześć aniołowi, podczas gdy to on przychodzi do niej jako do przyszłej Matki Boga. Bojaźń archanioła wobec Bogurodzicy wyraża się także w słowach czwartej pieśni kanonu – So strachom Tiebie, jako rab Hospoże predstoju, s bojazniju, Otrokowice, nynie smotriti styżdusia Tiebie: jako bo dożd’ na runo snidiet na Tia Słowo Otczeje, jako błahowoli („Z lękiem i bojaźnią stoję przed Tobą, Dziewico, jako sługa przed Panią, wstydzę się spojrzeć na Ciebie, bo jak deszcz na runo, zstąpi na Ciebie Słowo Ojca według swej woli”).

Ciekawe słowa wypowiada Bogurodzica w piątej pieśni kanonu – czudiesa bo bysza mnożiceju, Bożestwiennoju siłoju czudodiejstwujema, znamienija i obrazy zakonnii: rodi że Diewa nieiskusomużnie nikohdaże („cudów przecież było mnóstwo, uczynionych mocą Boga, znaków i obrazów, ale nigdy dziewica nie urodziła Syna”). W Starym Testamencie Bóg wielokrotnie czynił cuda, ale nigdy dotąd dziewica nie poczęła i nie urodziła syna. Anioł odpowiada Bogurodzicy – K Twojemu praotcu Dawidu, obieszczasia posaditi ot płoda Twojeho czrewa, na Prestole Carstwija Jeho („Bóg przyobiecał Twemu praojcu Dawidowi, że owoc Twego łona zasiądzie na Tronie Jego Królestwa”). Teofan wyraźnie nawiązuje w tym hymnie do Psalmu 131 – „Pan zaprzysiągł Dawidowi trwałą obietnicę, od której nie odstąpi: Potomstwo z ciebie zrodzone posadzę na twoim tronie” (Ps 131,11).

Fotagogikon (krótki hymn czytany po zakończeniu kanonu) kończy się znamienitymi słowami – Ludije, błahowiestitie obnowlenije mira („Ludzie, głoście odnowienie świata” – tłum. własne). W języku greckim słowa te brzmią: Lai, evangelizesthe, tin anaplasin kosmu. Fraza zawiera ten sam czasownik, który użyty jest na określenie zwiastowania dokonanego przez anioła. Nazwa święta w języku greckim brzmi bowiem: Evangelismos tis Theotoku. Wynika z tego, że tak jak archanioł Gabriel został przysłany na ziemię, by zwiastować Marii narodzenie Chrystusa, tak wszyscy my jesteśmy wezwani do tego, by głosić Chrystusa – głosić jego Zmartwychwstanie i odnowienie świata, które dokonało się dzięki Jego zbawczej śmierci na krzyżu.

Przekład tekstów na język polski za: Zwiastowanie Najświętszej Bogurodzicy,
tłum. ks. Henryk Paprocki, dostęp on-line: liturgia.cerkiew.pl/pages/File/docs/festum-20-zwiastowanie.pdf

Zobacz także:

O święcie Zwiastowania Bogurodzicy Hymnografia nabożeństwa w języku cerkiewnosłowiańskim Hymnografia nabożeństwa w języku polskim

— Paweł Karczewski