Strażniczka pobożności - Metropolita boryspolski i browarski o przeszłości i teraźniejszości Ławry Pieczerskiej

Ławra Pieczerska od zawsze była strażniczką monastycznego ducha oraz prawosławnej pobożności. Właściwie Ławra zapoczątkowała rosyjski monastycyzm. O przeszłości i teraźniejszości słynnego monasteru, stuleciach rozkwitu i ciężkich dziesięcioleciach prześladowań, świętych, podejmujących wysiłek duchowy (cs. podwiżnikach) i oświecicielach (cs. proswietitielach), związanych z Ławrą opowiada metropolita boryspolski i browarski Antoni (Pakanycz), zarządzający sprawami Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego.

Wasza Ekscelencjo, kto i kiedy założył Ławrę?

Pierwszy monaster Pieczerski powstał w 1051 r. za czasów księcia kijowskiego Jarosława Mądrego. Utworzono go w pieczarze, którą wykopał metropolita Hilarion w pobliżu wsi Berestowo. Po pewnym czasie ta pieczara stała się schronieniem św. Antoniego. Wcześniej święty przez kilka lat przebywał na św. Górze Atos, na której przyjął mnisze postrzyżyny. Z błogosławieństwa spowiednika św. Antoni wrócił do Rusi Kijowskiej i udał się do Kijowa, gdzie szybko obiegła wieść o jego modlitewnych wyczynach (cs. molitwiennych podwigach). Z czasem wokół świętego zaczęli się zbierać uczniowie. Kiedy braci było już dwunastu, św. Antoni wyznaczył na igumena Barlaama, a sam w 1062 r. przeniósł się na sąsiednie wzgórze, gdzie wykopał pieczarę. W taki sposób powstały pieczary, które otrzymały nazwę Bliskich i Dalekich. Po objęciu stanowiska przeora monasteru św. Dymitra przez czcigodnego Barlaama, św. Antoni dał błogosławieństwo, aby nowym igumenem został czcigodny Teodozjusz. W tym czasie w monasterze było już około stu mnichów.
Po zakończeniu budowy soboru Zaśnięcia Matki Bożej w połowie lat 70. XI w. centrum monasteru Pieczerskiego przeniosło się na terytorium obecnej Ławry Górnej. W starym (cs. wietchom) monasterze została tylko nieliczna część mnichów. Bliskie i Dalekie Pieczary stały się miejscem odosobnienia ascetów oraz miejscem pochówku zmarłych braci. Jako pierwszy w Bliskich Pieczarach został pochowany św. Antoni (1073 r.), a w Dalekich – św. Teodozjusz (1074 r.).

Jaki wpływ miała św. Góra Atos na ciągłość tradycji atoskich monastycznych działań?

Bez wątpienia, istnieje głęboka więź między św. Górą Atos a Ławrą Pieczerską. Dzięki św. Antoniemu na Rusi zaistniały tradycje atoskich monastycznych działań. Według podania, igumen atoskiego monasteru pobłogosławił św. Antoniego na drogę ze słowami: „Niech będzie z tobą błogosławieństwo św. Góry Atos, od ciebie będzie pochodzić wielu mnichów”. Dlatego też nie bez przyczyny od początku istnienia Ławry Pieczerskiej zaczęto ją nazywać „trzecim udziałem (Udiełom) Matki Bożej” i „Rosyjskim Atosem”.

Rok temu świętowaliśmy 1000-lecie „Powieści minionych lat”, która została napisana w monasterze. To właśnie w Ławrze narodziła się wielka kultura rosyjska, za podstawę której posłużyła cerkiewna literatura, architektura i malarstwo. Opowiedzcie, proszę, dokładniej o tej stronie życia monasteru.

To właśnie z murów monasteru Pieczerskiego wyszli pierwsi narodowi teolodzy, hagiografowie, pisarze ikon, hymnografowie, wydawcy ksiąg. To tutaj narodziła się literatura staroruska, sztuki plastyczne, prawoznawstwo, medycyna, pedagogika, działalność dobroczynna.
Ławra Pieczerska jest żywym świadkiem historii świętej naszej ojczyzny, stała się założycielką narodowych nauk historycznych oraz szkół. Pierwszym słynnym kronikarzem Rusi był św. Nikon, igumen monasteru Pieczerskiego. Tutaj wychował się i trudził pierwszy ruski historyk Nestor Kronikarz – autor Latopisu Pieczerskiego oraz „Powieści minionych lat”. W XIII wieku w Ławrze powstał pierwszy zbiór żywotów ruskich świętych – „Pateryk Kijowsko-Pieczerski”.
Przez cały czas Ławra Pieczerska osiągała sukcesy w oświatowej, misjonarskiej, dobroczynnej i społecznej działalności. Szczególnie w początkowym okresie istnienia była prawdziwym chrześcijańsko-oświatowym centrum, skarbnicą kultury narodowej. Jednak, przede wszystkim, Ławra Pieczerska była szkołą pobożności, która przez nią szerzyła się na całą Ruś oraz poza jej granicami.

Po zdobyciu Kijowa przez Batu-chana w 1240 r. dla południowo-zachodniej części prawosławnej Rusi nadeszły ciężkie czasy. Jak swoją posługę pełnili wtedy mieszkańcy monasteru?

Historia Ławry Pieczerskiej była częścią historii państwa. Nieszczęścia i niepokoje społeczne nie omijały monasteru, który zawsze odpowiadał na nie miłosierdziem i przyzywał do pokoju. Od lat 40. XIII w. do początku XV w. Ławra Pieczerska razem z narodem doznała wielu nieszczęść wywołanych najazdami Mongołów. Niejednokrotnie niszczony najazdami monaster otoczono murami obronnymi już w XII w. Jednak to nie uchroniło go przed spustoszeniem w 1240 r., kiedy Batu-chan zajął Kijów. Mongołowie zniszczyli kamienne mury monasteru, ograbili i uszkodzili Wielką Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej. Jednak w tych trudnych czasach mnisi nie opuścili swego monasteru. A ci, którzy byli zmuszeni go opuścić, dzięki Bożej Opatrzności zakładali kolejne monastery w innych zakątkach Rusi. W ten sposób powstały m.in. Ławra Poczajowska i Świętogórska.
Jest mało informacji z tamtych czasów na temat monasteru. Wiadomo tylko, że pieczary znów na długie lata stały się miejscem przebywania mnichów oraz pochówku obrońców Kijowa. W Bliskich Pieczarach znajdują się duże wnęki pełne ludzkich kości, które, prawdopodobnie, są właśnie takimi grobami. Mnisi monasteru Pieczerskiego w trudnych czasach w miarę możliwości udzielali pomocy mieszkańcom Kijowa, karmili głodnych swoimi zapasami, przyjmowali pokrzywdzonych, leczyli chorych, troszczyli się o wszystkich potrzebujących.

Jaka była rola Ławry w „obronie” zachodnich granic rosyjskiego Prawosławia?

W połowie XIV w. na większej części terytorium obecnej Ukrainy rozpoczęła się ekspansja litewska. Pod koniec XVI w. i na początku XVII w. monaster był centrum konfrontacji między katolicką unią a Cerkwią prawosławną, którą udało się obronić. Niektórzy mieszkańcy monasteru uciekali od ucisku katolików i zakładali nowe monastery. Na przykład, Stefan Machryski uciekł do Moskwy, w wyniku czego założył Monaster Trójcy Świętej Stefana Machryskiego i Monaster Trójcy Świętej w Awniedze.
W walce przeciwko krzewieniu katolicyzmu i unii niemałą rolę odegrała drukarnia w Ławrze założona w 1615 r. Wokół niej grupowali się wybitni działacze społeczni, literaci, uczeni i artyści grawerzy. Wśród nich byli archimandryci – m.in. Nikifor (Tur), Elizeusz (Pleteniecki), Pamwo (Berynda), Zachariasz Kopysteński, Hiob (Borecki), Piotr (Mohyła), Afanasij (Kalnofojski), Innocenty (Gizel). Z imieniem Elizeusza (Pletenieckiego) wiąże się początek działalności drukarskiej w Kijowie. Pierwszą wydrukowaną w Ławrze Pieczerskiej księgą, która przetrwała do naszych czasów, jest „Horologion” (cs. Czasosłow) (1616-1617). Do połowy XVIII w. drukarnia w Ławrze była praktycznie bezkonkurencyjna.
Ważne miejsce w historii monasteru tamtych czasów zajmował archimandryta, a później metropolita kijowski Piotr (Mohyła). Jednym z najważniejszych jego działań była troska o wykształcenie. W 1631 r. święty założył w Ławrze Pieczerskiej szkołę, w której oprócz teologii uczono przedmiotów świeckich: gramatyki, retoryki, geometrii, arytmetyki i wielu innych. W 1632 r., aby lepiej wyszkolić prawosławne duchowieństwo oraz elitę świecką na Ukrainie, tę szkołę połączono z kijowską szkołą bracką na Padole. Utworzono pierwszą szkołę wyższą na Ukrainie – Kolegium Kijowsko-Mohylańskie, którą po pewnym czasie przekształcono w Kijowską Akademię Duchowną.

Jak zmieniło się życie Ławry po jej przejściu pod opiekę moskiewskich mocarzy?

Po zawarciu ugody perejasławskiej w 1654 r. i połączeniu Ukrainy z Rosją władza carska przekazała największym ukraińskim monasterom, w tym Ławrze, akty nadania, narzędzia, ziemie i posiadłości. Ławra stała się „monasterem stauropigialnym carskim i patriarchalnym moskiewskim” (rus. «ставропигионом царским и патриаршим московским»). W ciągu prawie stu lat (1588-1786) archimandryta Ławry miał pierwszeństwo przed wszystkim rosyjskimi metropolitami. Oprócz tego, pod koniec XVII i na początku XVIII w. gospodarstwo Ławry osiągnęło największe rozmiary. W XVII wieku w Ławrze wykonano wiele prac remontowo-restauracyjnych oraz budowlanych. Zespół architektoniczny powiększył się o kamienne cerkwie: cerkiew św. Mikołaja w Monasterze Szpitalnym, nad pieczarami pojawiły się cerkwie pw. Poczęcia św. Anny (cs. Annozacztijewsjkaja), Narodzenia Bogurodzicy i Podwyższenia Krzyża Pańskiego. W tym czasie prężnie rozwijała się działalność społeczna i dobroczynna monasteru.

Nekropolia Ławry jest jedną z największych chrześcijańskich nekropolii w Europie. Jacy historyczni i państwowi działacze są pochowani w Ławrze?

Rzeczywiście, w Ławrze powstała unikalna nekropolia. Jej najstarsze części zaczęły się formować już w II poł. XI w. Pierwszym udokumentowanym pogrzebem w soborze Zaśnięcia Matki Bożej był pogrzeb syna wareskiego księcia Szymona. Na terenach monasteru spoczywają wybitni hierarchowie, cerkiewni i państwowi działacze. Są to m.in. pierwszy metropolita kijowski Michał, książę Teodor Ostrogski, archimandryta Elizeusz (Pleteniecki) i Innocenty (Gizel). Przy soborze Zaśnięcia Matki Bożej znajdowała się mogiła Natalii Dołgorukiej (jako mniszki – Nektarii), córki współtowarzysza Piotra Wielkiego, generała-feldmarszałka B.P. Dołgorukiego. Tej ofiarnej i pięknej kobiecie słynni poeci poświęcali wiersze, krążyły o niej legendy. Była ona hojną filantropką Ławry. Jest tu także pochowany wybitny dowódca Piotr Aleksandrowicz Rumiancew. Nakazał on pochować siebie w Ławrze Pieczerskiej. W cerkwi pw. Podwyższenia Krzyża Pańskiego spoczywa znamienity działacz cerkiewny metropolita Flawian (Gorodiecki), który odegrał ważną rolę w życiu Ławry. W 1911 r. na ziemiach monasteru pochowano szczątki wybitnego działacza państwowego Piotra Arkadiewicza Stołypina. Wielce symboliczne jest to, że obok Ławry, w cerkwi Spaskiej na Berestowie (dawne miasto, które było letnią rezydencją książąt kijowskich) spoczywa założyciel Moskwy, książę Jerzy Dołgoruki.

Opowiedzcie, proszę, o okresie sowieckiego spustoszenia. Jakie były losy Ławry w tych bezbożnych czasach? Kiedy zaczęło się jej odrodzenie po bogoburczym okresie?

W ciągu prawie tysiącletniego istnienia monaster Pieczerski był niejednokrotnie prześladowany, jednak z niczym nie da się porównać represji ze strony wojujących bezbożników – władzy radzieckiej. Oprócz prześladowań za wiarę na Ławrę spadły inne nieszczęścia: głód, tyfus i spustoszenie, po których nastąpiła likwidacja monasteru. W tych strasznych czasach zabójstwo mnichów i duchownych stało się praktycznie codziennością. W 1924 r. zamordowano archimandrytę Mikołaja (Drobiazgina) w jego celi. Bez sądu i śledztwa rozstrzelano niektórych mnichów Ławry i jej pustelni. Niedługo potem aresztowano i zesłano wielu braci. Zainscenizowano wielki proces biskupa Aleksego (Gotowcewa). Jednym z najtragiczniejszych wydarzeń z życia Ławry było zabójstwo metropolity Włodzimierza (Bogojawleńskiego).
Na początku lat 20. XX w. dzięki zapałowi przedstawicieli inteligencji twórczej zorganizowano Muzeum kultów i życia codziennego, aby zapobiec niszczeniu duchowych i artystycznych wartości monasteru. W latach wojującego ateizmu w Ławrze utworzono muzealne miasteczko oraz pootwierano szereg muzeów i wystaw. W 1926 r. Ławrę Pieczerską uznano za historyczno-kulturalny rezerwat państwowy. Jednak na początku 1930 r. monaster zamknięto. W tym samym roku zamknięto również sobór Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej oraz sobór Mądrości Bożej, które stały się filiami rezerwatu. W czasie II wojny światowej Niemcy rabowali i wywozili do swego kraju najcenniejsze muzealne skarby, nie pomijając kolekcji Pieczerskiego rezerwatu. 3 listopada 1941 r. wysadzono sobór Zaśnięcia Matki Bożej.
Odrodzenie monasteru rozpoczęło się pod koniec lat 80. Dla upamiętnienia 1000-lecia Chrztu Rusi Kijowskiej władze ZSRR zadecydowały o przekazaniu dolnej części terytorium Pieczerskiego na rzecz Egzarchatu Ukraińskiego. W 1988 r. przekazano tereny obecnych Dalekich Pieczar. Wznowieniu działalności prawosławnego monasteru męskiego na terenach Dalekich Pieczar towarzyszył Boży cud – trzy wydzielające mirrę głowy ponownie zaczęły toczyć mirrę.
Obecnie monaster rozciąga się na dolnej części Ławry i mamy nadzieję, że państwo dalej będzie sprzyjać powrotowi tych świętych miejsc do rodowitego właściciela.

Która z opowieści „Pateryka Kijowsko-Pieczerskiego” jest Waszą ulubioną? Czy w dzisiejszych czasach zdarzają się cuda w Ławrze?

Zbiór opowieści o założeniu monasteru Kijowsko-Pieczerskiego i o życiu jego pierwszych mieszkańców niewątpliwie jest krynicą, duchową skarbnicą dla każdego prawosławnego chrześcijanina. Ta pouczająca lektura już w młodości wywarła na mnie niezatarte wrażenie i do dziś jest moją podręczną książką. Trudno wybrać jakieś poszczególne opowiadanie. Wszystkie postacie duchowych starców Kijowsko-Pieczerskich, cuda i wydarzenia w ich życiu są jednakowo pouczające i interesujące. Pamiętam, jak zdumiał mnie cud św. Alipiusza Pieczerskiego, pisarza ikon, który uzdrowił trędowatego poprzez zamalowanie jego ran farbami, którymi pisał ikony.
W dzisiejszych czasach również zdarzają się cuda. Znane są przypadki uzdrowień chorób nowotworowych, które dokonują się po modlitwach przy relikwiach świętych. Był przypadek, kiedy po modlitwie przed ikoną Matki Bożej „Królowa Wszystkich” (cs. „Wsiecaryca”) niewidoma pątniczka zaczęła widzieć. O tym wydarzeniu mówiono nawet w mass mediach. Jednak należy pamiętać, że cuda nie zdarzają się automatycznie. Najważniejsza jest szczera modlitwa i silna wiara, z którymi człowiek podchodzi do świętości.

Który ze świętych, ogłoszonych przez Rosyjski Kościół Prawosławny, uczył się, a następnie wykładał w Kijowskiej Akademii Duchownej?

Wśród absolwentów Kijowskiej Akademii Duchownej są tacy słynni święci jak Dymitr Rostowski (Tuptało), Teodozjusz Czernihowski (Uglicki), Paweł i Filoteusz (Tobolscy), Innocenty Chersoński (Borisow). Święty Joazaf Biełgorodzki (Horłenko) po zakończeniu nauki przyjął postrzyżyny mnisze w monasterze Objawienia Pańskiego w Kijowie i został wykładowcą w akademii. Tutaj uczył się również św. Teofan Pustelnik (Goworow), św. Paisjusz Wieliczkowski oraz nowomęczennik św. Włodzimierz (Bogojawleński). Liczba świętych Kijowskiej Akademii Duchownej wynosi 48 – z czego większość to nowomęczennicy i wyznawcy z XX wieku.

Z metropolitą boryspolskim i browarskim rozmawiała Natalia Goroszkowa

za: www.pravoslavie.ru

— tłum. Agnieszka Andrejuk