Światło Izajasza - cz. 1

Fragmenty od początku do końca Księgi Proroka Izajasza są przypisane w lekcjonarzu przez cały Wielki Post. Ten prorok jest najbardziej znany wśród chrześcijan, nawet bardziej niż wielki prorok Jeremiasz, którego imię kojarzone jest z dwiema księgami. Niewątpliwie dzieje się tak dlatego, że w świetle tej księgi dostrzegamy przebłyski co najmniej czterech wielkich tajemnic: niebiańskiego królestwa Bożego z towarzyszącymi mu aniołami śpiewającymi Trisagion, przyjścia Emanuela, odkupieńczej śmierci Sługi Bożego oraz chwalebnego końca czasów, kiedy wszystkie narody zwrócą się do Boga po zbawienie. To właśnie z powodu tych wzniosłych momentów św. Grzegorz z Nyssy głosił, że Izajasz „lepiej niż wszyscy inni znał tajemnicę religii Ewangelii”, a łaciński uczony Hieronim nazwał go „bardziej ewangelistą niż prorokiem”, a jego dzieło „piątą Ewangelią”.

Ale ten głosiciel nadchodzącej dobrej nowiny był również bardzo bezpośredni w odniesieniu do „złych nowin”. W tej krótkiej serii podzielimy księgę na trzy obszerne części, omawiając jej główne tematy. Warto wiedzieć, że niektórzy współcześni uczeni uważają, że Księga Izajasza została skompilowana z wyroczni nie tylko przez Izajasza, ale w rozdziale 40. przez anonimowych proroków, którzy poszli w jego ślady kilka wieków później. Dokonują takiego osądu, ponieważ perspektywa rozdziałów 1-39 odzwierciedla punkt widzenia proroka, który wybiega w przyszłość, ku przerażającemu wygnaniu; rozdziały 40-55 brzmią tak, jakby wygnanie już miało miejsce, a ostatnia część księgi wybiega w odległą przyszłość. Podział księgi na różnych autorów nie jest jednak konieczny, jeśli weźmiemy pod uwagę to, że Bóg daje swemu prorokowi wgląd w coś więcej niż tylko jego własne czasy. Możemy zauważyć różnice między poszczególnymi częściami, nie martwiąc się o autorstwo: księga przetrwała jako całość przez wieki, a powiązania tematyczne między trzema częściami są oczywiste. W każdym razie, w tym tygodniu skupimy się na rozdziałach od 1 do 7, w których dominuje sąd Boży, usiany momentami światła i nadziei.

Prorok rozpoczyna od przedstawienia siebie i ogromnego zakresu swoich pierwszych wizji, rozciągniętych na okres panowania czterech monarchów, a dotyczących zwłaszcza Judy i Jerozolimy. Z własnych słów Izajasza wynika, że jego posługa rozpoczęła się w VIII wieku, przed śmiercią króla Uzjasza w 739 roku p.n.e., i trwała do czasów króla Ezechiasza. Starożytny historyk Euzebiusz przypomina nam:

„Należy zauważyć, że cała księga, która wydaje się być tylko jednym utworem, była w rzeczywistości przekazywana przez długi czas, ponieważ potrzebne było rozległe i precyzyjne zrozumienie, aby rozróżnić przyszłość, określić znaczenie ówczesnych wydarzeń i dostosować proroctwo do wydarzeń, które miały miejsce za każdego panowania. Panowanie tych królów obejmowało bowiem łącznie pięćdziesiąt lat, podczas których wypowiedziano rzeczy zawarte w całej tej księdze”.

Choć jego kadencja jest tak długa, prorok jest skromny i nie mówi o sobie nic więcej poza podaniem pochodzenia (Amosa, jego ojca, nie należy mylić z prorokiem Amosem). Ważny jest nie jego własny status, ale „wizja, którą ujrzał”. W swoich wizjach uwypukla osiem tematów, z których cztery dotyczą stanu ludu (złe wieści), a cztery charakteru Boga.

Lud Boży jest naznaczony:
- odmową uznania Boga lub dziękczynienia,

- skupieniem na świecie, a nie na Bogu,

- bałwochwalstwem,

- arogancją w kontrze do wezwania do pokuty.

Bóg, przeciwnie, mówi im, że:

- są Jego ludem,

- wykorzysta zwykłe wydarzenia, a nawet pogan, do realizacji swoich przyszłych planów,

- istnieje tajemnicze, wielbiące niebo, którego nie znają,

- On przebaczy tym, którzy pokutują.

Te cztery pary tematów, kontrastujące ze sobą, przewijają się przez całą księgę i przez pierwsze siedem rozdziałów.

Zaraz po rozpoczęciu księgi Bóg wzywa Judejczyków do odpowiedzialności. Prorok przekazuje samo słowo Boże, a Boskie „Ja” wzywa całe niebo i ziemię do usłyszenia niewdzięczności ludu Bożego. Od samego początku widzimy zatem kontrastujące dwa pierwsze tematy: Bóg nazywa ich swoimi, ale oni Go nie uznają. Pod tym względem są nawet gorsi od zwierząt, gdyż osły i woły uznają swoich właścicieli, ale Juda nie uznaje Stwórcy, który również jego żywi. Św. Bazyli Wielki tak to ujął:

„Jeśli miłość dzieci do rodziców jest darem natury i jeśli ta miłość jest zauważalna w zachowaniu nawet zwierząt, a także w uczuciu ludzi we wczesnym dzieciństwie do matek, nie wydawajmy się mniej racjonalni niż niemowlęta ani bardziej dzicy niż dzikie zwierzęta, oddalając się od Tego, który nas stworzył, poprzez brak miłości do Niego. […] Ta wdzięczność jest charakterystyczna nie tylko dla ludzi, ale odczuwają ją również niemal wszystkie zwierzęta, tak że przywiązują się do tych, którzy im coś okazali”.

Ten sam paradoks, że zwierzęta mają więcej naturalnych uczuć niż niektórzy ludzie, jest wielokrotnie wspominany przez św. Pawła w jego listach, gdzie mówi o tym jako o skutku upadku i obrzydliwości. Na przykład, możemy przypomnieć, jak skupia się na niewdzięczności wobec Stwórcy i bałwochwalstwie jako dominujących ludzkich cechach związanych z upadkiem: „Poznawszy Boga, nie oddali Mu chwały jako Bogu ani też nie złożyli dziękczynienia… i zamienili chwałę niezniszczalnego Boga na podobieństwo postaci” (Rz 1,21-22). Następnie, w dalszej części listy wad, mówi o „nieposłuszeństwie rodzicom” i „braku naturalnych uczuć” (30-31). Wydaje się, że brak uczuć i uwielbienia Boga, właściwych stworzeniom, naturalnie prowadzi ludzi do podobnej pustki w miłości do rodziców i rodziców do swoich dzieci.

Pomimo niewdzięczności i buntu, Bóg nadal uznaje lud za swój, wykorzystując wszelkie możliwe środki, by go odzyskać. Posyła na świat proroków takich jak Izajasz, „aby nas uczył swoich dróg, a my będziemy kroczyli Jego ścieżkami” (2, 3). Kiedy się odwracają, pozostawia wierną resztkę, która wciąż słyszy Jego głos i przestrzega Prawa z serca, a nie tylko ustami. To zapewnienie widzimy kilkakrotnie w naszych siedmiu rozdziałach: „Gdyby Pan Zastępów nie pozostawił nam malutkiej resztki, bylibyśmy jak Sodoma i stalibyśmy się podobni do Gomory” (1, 9); „W ten dzień latorośl Pana będzie piękna i chwalebna, a owoc ziemi wyborny i wspaniały dla ocalałych spośród Izraela. I stanie się tak, że ten, kto zostanie na Syjonie, i ten, kto pozostanie w Jerozolimie, będą nazwani świętymi - każdy, kto jest zapisany wśród żywych w Jerozolimie” (4, 2-3). Nadzieja na resztkę jest tak silna u Izajasza, że nadaje swojemu synowi imię „Szear-Jaszub”, co w rzeczywistości oznacza „resztka powróci”, i zabiera go ze sobą na spotkanie z wrogiem Judy, przynosząc mu karcące słowo od Pana (7, 3). Chociaż lud nie dziękuje Bogu ani nawet nie uznaje Go, On nadal nazywa ich swoimi i ma plany na ich przetrwanie. Jego prorok wciąż wzywa ich: „Domu Jakuba, chodźcie, postępujmy w światłości Pana” (2, 5).

Druga para tematów jest jeszcze bardziej dobitna: skupiają się na świecie, a nie na Panu, dlatego Bóg trafnie wykorzysta zwyczajne wydarzenia, a nawet pogan, do realizacji swoich przyszłych planów. To właśnie pod wpływem innych narodów ludzie popadli w kompromis w swoim oddaniu Bogu. Izajasz lamentuje: „Opuściłeś [Boże] swój lud, dom Jakuba, gdyż pełen jest obrzydliwości wschodu” (2, 6). Zatem kara Boża przyjdzie od tych samych pogan, w których dom Jakuba jest zakochany: „I [Bóg] wzniesie sztandar dla narodów z daleka, i zaświszcze na nie z krańców ziemi, a oto śpiesznie i prędko przybędą” (5, 26). Istotnie, ludy północnego Izraela zostaną podbite przez wielki naród asyryjski w latach 734–720 p.n.e., co zakończy się upadkiem Samarii w 722/721 p.n.e., a później Babilończycy podbiją południowe Królestwo Judy, biorąc je do niewoli w latach 605–582 p.n.e. Jednak straszliwe wygnanie Judy nie ma być jedynie karą, lecz sprawiedliwą taktyką zastosowaną przez Boga, by upokorzyć buntowników i sprowadzić ich z powrotem do siebie: „Syjon zostanie odkupiony przez sąd, a jego nawróceni - przez sprawiedliwość” (1, 27). Pan może wykorzystać nawet to, co wydaje się katastrofalne, aby przywrócić do siebie swój lud.

Jednym z najsłynniejszych fragmentów Księgi Izajasza jest Boża „pieśń miłosna” dotycząca winnicy, zawarta w rozdziale 5 i rozpoczynająca się od pierwszego wersetu. Sam Jezus wykorzystał ją jako podstawę swojej przypowieści o winnicy, w której Bóg pozostawia swój lud pod opieką przywódców, którzy o Nim zapominają; posyła proroków, aby zaradzili sytuacji, a wszyscy oni zostają zamordowani. Na koniec posyła swojego Syna, który również zostaje odrzucony. Boża pieśń miłosna w Księdze Izajasza nie mówi tak wprost o zabijaniu proroków, ale podkreśla troskę, jaką Bóg otacza swój lud, mur ochronny, który wokół niego wzniósł, opiekę, jaką mu zapewnił, oraz ciernie, które wyrosły. Zamiast czcić Go, zadowalali się sobą, uciskali biednych i rujnowali ziemię. I tak Bóg lamentuje, tęskniąc za ich pokutą: „Biada tym, którzy zło nazywają dobrem, a dobro złem; którzy ciemność uważają za światłość, a światłość za ciemność; którzy gorycz uważają za słodycz, a słodycz za gorycz… którzy we własnych oczach uchodzą za mądrych” (5, 20-21). Rezultatem jest śmierć: „Mój lud pójdzie więc w niewolę, bo nie ma poznania” (5, 13), choć uważa się za ekspertów.

Bóg przywiedzie narody, w których są zakochani, i zamieni to, co kochają, w koszmar strzał, rydwanów i potężnych koni bojowych, ciemności i rozpaczy (5, 27-30).

Ale Bóg ma inny sposób, by przywołać swój lud. Daje im przedsmak nie tylko zniszczenia, ale i chwały. W rozdziale 6 oni (i my) zostają zaszczyceni widokiem Wszechmogącego i czcią, która jest w niebie. Nasz trzeci skontrastowany temat dotyczy bałwochwalstwa ludu i tego przebłysku prawdziwego uwielbienia w normalnie niewidzialnej sferze, w niebiańskiej Świątyni Boga. Kiedy słowa proroka zaczynają się w rozdziale 1, Bóg okazuje swoje odrzucenie nieszczerego uwielbienia ludu, mówiąc mu, że z powodu swoich grzesznych dróg po prostu „depczą” Jego dziedzińce i ofiarowują Mu „obrzydliwości”. Nie będzie słuchał pobieżnych modlitw z rąk i ust tych, którzy nie zwracają na Niego uwagi (1, 10-15). Ale teraz Izajasz widzi niebiańskie miejsca, świętych aniołów wołających „Święty!”, i płonący węgiel, który może oczyścić. Odnośnie do wielkiej chwały Boga, nie wdaje się w szczegóły, jak na przykład prorok Ezechiel, ponieważ wszystko jest pokryte świętym dymem, a Pan jest wysoko i wywyższony. Nawet serafiny zakrywają Go, a Izajasz woła: „Biada mi!” Św. Cyryl Aleksandryjski przypomina nam, że Pismo Święte jest pełne nie tylko objawień, ale i tajemnic: „Słowo świętych proroków jest… pełne ukrytych znaczeń i brzemienne w zapowiedzi boskich tajemnic. Kresem Prawa i proroków jest Chrystus, jak mówi Pismo”.

I ta wizja nie jest wyjątkiem! Jest to przede wszystkim wizja sądu, w której Bóg mówi prorokowi, że ludzie nie będą słuchać, ponieważ zatkał im uszy, zaślepił ich oczy i zatwardził ich serca. Wydaje się to mało obiecujące, a jednak pojawia się promyk nadziei: jeśli wrócą, On ich uzdrowi, a następnie wizja kończy się pniem, który niesie w sobie nadzieję na odrodzenie. Nasz Bóg, jak wiemy, jest specjalistą we wskrzeszaniu umarłych!

Ostatnia grupa tematów dotyczy tego, co musi się wydarzyć, aby to nieprawdopodobne odrodzenie mogło nastąpić: ludzie są aroganccy, ale Bóg udzieli im przebaczenia, jeśli się nawrócą. Ludzie muszą bowiem nawrócić się, odrzucając swoją arogancję, wspomagani przez Boga, który najpierw ich upokarza, a potem przebacza.

Samo upokorzenie jest częścią uzdrowienia: „Przyjdzie bowiem dzień Pana zastępów przeciwko każdemu pysznemu i wyniosłemu, przeciwko każdemu wywyższonemu, a każdy zostanie poniżony” (2, 12). To jest oczywiście Boży sposób, jak wiemy z modlitwy św. Symeona nad Jezusem, że „Oto Ten jest położony na upadek i powstanie wielu w Izraelu” (Łk 2, 34). W rozdziale 7 widzimy przebłysk Tego, Który dokona ostatecznego upokorzenia i nawróci przynajmniej część ludu Bożego do ich Stwórcy. Ta obietnica, dotycząca narodzin Dziecka, rozpoczyna się nakazującym słowem poprzedzającym zdumiewającą wizję: „Oto!” Znaczenie zapowiedzi budziło jednak kontrowersje między Żydami a chrześcijanami co najmniej od II wieku: czy matką tego Dzieciątka była dziewica, czy po prostu młoda kobieta? Z pewnością nie jest niczym zaskakującym, że młoda kobieta urodziła dziecko, ani nie może to być ostateczny znak. Niektórzy twierdzą, że tłumacze LXX (Septuaginty) zmienili znaczenie tekstu, ponieważ hebrajskie „almah” oznacza po prostu „młodą kobietę”, podczas gdy „parthenos”, słowo z greckiego tekstu, oznacza dziewicę. Nie jest to jednak trafne przedstawienie tej debaty. Spór dotyczy tego, co właściwie oznacza „almah” i czy „dziewica” jest sensownym tłumaczeniem w Księdze Izajasza 7. Czy późniejsi greckojęzyczni pisarze żydowscy po czasach Jezusa mieli rację, tłumacząc w swoich późniejszych przekładach hebrajski tekst jako „neanis”, co oznacza konkretnie młodą kobietę, w sprzeczności ze starszym tekstem LXX, który był używany przez Żydów aż do ich czasów i nadal jest używany przez chrześcijan? Chrześcijanie utrzymują, że słowo użyte w Septuagincie, hē parthenos, trafnie opisuje hebrajskie słowo ha-alma, które często oznaczało młodą kobietę w okresie narzeczeństwa, ukrytą, zasłoniętą lub skrytą. Całe to niezwykłe wydarzenie staje się znakiem łaski nie tylko dla przestraszonego króla Judy, ale dla wszystkich, którym zagrażają niebezpieczne i bezbożne okoliczności życia (7, 14-16). To, co było jałowe, stanie się ponownie pastwiskiem (7, 25), a nawet narody zwrócą się ku Bogu, odrzucając wojnę (2, 1-4). Pośród „złych nowin” proroka znajdują się znaki nadziei, obietnice przyszłego działania Boga. Krótkie przebłyski, które dostrzegamy w rozdziałach od 1 do 7, ukazują obraz odnowionej zażyłości z Bogiem, takiej, jaką niegdyś mieli ludzie, gdy Bóg prowadził ich przez pustynię do Ziemi Obiecanej. Otacza nas ten świetlisty obraz:

„I Pan stworzy nad każdym miejscem zamieszkania góry Syjon i nad każdym jej zgromadzeniem obłok i dym za dnia, a blask płonącego ognia w nocy. Nad całą chwałą bowiem będzie osłona. I będzie namiot, by za dnia dawać cień w upale; na schronienie i ukrycie przed burzą i deszczem” (4, 5-6).

"[Wtedy] narody popłyną do niej. I pójdzie wiele ludów, i powie: Chodźcie, wstąpmy na górę Pana” (2, 2-3).

Nadejdzie więc czas orzeźwienia. Bóg obiecuje przez Izajasza przebaczyć nie tylko tym ze swojego ludu, którzy się nawrócą, tym, którzy są jak syn Izajasza, Szear-Jaszub, ale całemu światu. Przecież nie jest tak, że Bóg potrzebuje naszej czci, wymaga ofiar dla własnego dobra i jest osobiście drażniony naszym głupim bałwochwalstwem. Jest On z natury hojny i pragnie tego, co najlepsze dla nas, swoich ukochanych. Jak przypomina nam błogosławiony Augustyn: „Bóg szuka nas, a nie tego, co nasze. Tak czy inaczej, ofiarą chrześcijanina jest jałmużna, czyli dobroć wobec ubogich. To właśnie czyni Boga pobłażliwym wobec grzechów”.

Widzimy teraz, dlaczego Izajasz jest dla nas tak pomocny w czasie Wielkiego Postu. W obliczu ludzkiego odrzucenia Boga otrzymujemy zapewnienie, że Bóg nadal uznaje nas za swoich. W obliczu naszego skupienia na świecie ukazuje nam się, jak Bóg wykorzystuje nawet tragedie tego świata. W obliczu ludzkiego bałwochwalstwa otrzymujemy korygujący wgląd w niebiańską cześć. A w obliczu ludzkiej arogancji otrzymujemy pokorne słowo Boże i Jego ofertę przebaczenia. Prorok kieruje nas ku Bogu życia, Który niczego nie potrzebuje i Który wylewa to, czego my potrzebujemy – korektę, a ostatecznie głębokie błogosławieństwo. Przyjdźcie, porozmawiajmy z Nim, tak jak zaprasza nas przez proroka: choćby nasze grzechy były jak szkarłat, On uczyni je białymi jak wełna (1, 18).

Edith M. Humphrey (tłum. Gabriel Szymczak)

za: edithmhumphrey.com

fotografia: jarek /orthphoto.net/