„Upiększ się Betlejem, otwórz się Edenie” – o nabożeństwach przedświątecznych Narodzenia Chrystusa

W poniedziałek 7 stycznia Kościół prawosławny obchodził będzie, według starego stylu, święto Narodzenia Chrystusa. Jednak już od dziś (20 grudnia/ 2 stycznia) wszystkie nabożeństwa podporządkowane są oczekiwaniu na przyjście na świat Zbawiciela – rozpoczyna się okres przedświęcia (cs. predprazdnstwo).

Na nieszporach i jutrzniach słyszymy mnóstwo hymnów wychwalających narodzenie Chrystusa i przygotowujących nas do tego zbawczego wydarzenia. Utwory te są niezwykle bogate zarówno pod względem literackim jak i teologicznym.

W pierwszej sticherze nieszporów pierwszego dnia przedświęcia słyszymy: Predprazdnuim ludije Christowo Rożdiestwo, i wozniessze um k Wiflejemu, wozniesiemsia mysliju: i usmotrim Diewu duszewnymi oczesy, iduszczuju roditi w wiertiepie wsiech Hospoda i Boha naszeho („Rozpoczynamy wszyscy świętowanie Narodzenia Chrystusa i wznosząc umysł ku Betlejem, wznieśmy się myślą, i ujrzyjmy duchowymi oczami Dziewicę, idącą urodzić w grocie Pana wszystkich i Boga naszego”). Problem z dokładnym oddaniem sensu słów stichery spotykamy już w pierwszym słowie. Autor używa terminu Predprazdnuim (gr. proeortasomen) – wezwania składającego się z czasownika prazdnowat’ (świętować) poprzedzonego przedrostkiem pred (przed). Wierni są informowani, a jednocześnie zachęcani do świętowania Narodzenia Chrystusa już dziś – jeszcze przed rozpoczęciem właściwych obchodów święta. Na potrzeby jak najlepszego oddania sensu słowa można by więc, stosując reguły słowotwórstwa języka polskiego, utworzyć słowo „przedświętujemy” lub opisać wyraz jako „rozpoczynamy świętowanie” albo „już teraz świętujemy”.

W sticherze pojawia się obraz Bogurodzicy zmierzającej narodzić Zbawiciela. Kojarzy się to zapewne wielu z celebrowanym przed miesiącem świętem Wprowadzenia Bogurodzicy do świątyni (wprowadzającym także w liturgiczny okres przygotowujący do święta Narodzenia). Wtedy – trzyletnia dziewczynka ofiarowana przez rodziców wchodziła po stopniach do świątyni, by w niej zamieszkać i służyć Bogu. Teraz – przyszła Bogurodzica zmierza do Betlejem wraz z poślubionym sobie Józefem na spis powszechny mieszkańców Cesarstwa, a zgodnie z zamysłem Bożym także po to, by urodzić tam Zbawiciela. Do wzniesienia swego umysłu ku Betlejem wzywani są wszyscy wierni. Zachęcani są, by podążać wraz z Matką Bożą.

Na jutrzni po szóstej pieśni kanonu każdego dnia przedświęcia rozbrzmiewa krótki hymn – kondakion – a następnie rozwijający jego treść – ikos. Ikos rozwija temat betlejemskiej gwiazdy i nawiązuje do starotestamentowego proroctwa. Czytamy – Zwiezda że sieho propowiedujet swysze wołchwom, iduszczym na pokłonienije Jeho s dary, izdalecza priwłaczaszczi so tszczanijem posledujuszczyja Wałaamowu proreczeniju, rekszaho: zwiezda choszczet prowozwiestiti otrocza młado, Prewiecznaho Boha („Gwiazda ogłasza go z wysokości magom, idącym z darami, by pokłonić się mu, przywodząc pospiesznie wypełniających proroctwo Balaama, który mówił: gwiazda chce ogłosić dzieciątko młode, Przedwiecznego Boga”). Magowie już niedługo ujrzą gwiazdę, już niedługo przybędą do Betlejem, oddadzą pokłon Zbawicielowi i przekażą mu dary. Warty podkreślenia jest fakt, że gwiazda betlejemska często zestawiana jest ze słońcem – jednym z określeń osoby Chrystusa.

W utworze pojawia się również imię Balaama – to nawiązanie do jego proroctwa Balaama z Księgi Liczb – „Widzę go, lecz jeszcze nie teraz, dostrzegam go, ale nie z bliska: Wschodzi Gwiazda z Jakuba” (Lb 24,17). To nie jedyne proroctwo opisywane w tekstach bożonarodzeniowych. Postacie starotestamentowe przewijają się w wielu hymnach, szczególnie intensywnie w okresie przedświątecznym. Na świat przychodzi bowiem Chrystus – oczekiwany przez wszystkich praojców i proroków. Nastaje nowa epoka w historii człowieka (zarówno odnośnie do zbawienia jak i chronologicznego podziału historii świata). Dobiega końca Stary Testament. Kontekst ten świetnie oddaje jeden z troparionów kanonu przedświątecznego – S patriarchi i prawiednymi wsiemi, i so swiatymi proroki wzyhraim, ot Diewy Hospod’ Iisus, izbawlenije, proswieszczenije i żyzń i spasienije, nynie wo hradie Dawidowie rażdajetsia („Z patriarchami i wszystkimi sprawiedliwymi i ze świętymi prorokami radujmy się, z Dziewicy Pan Jezus, wybawienie, oświecenie i życie i zbawienie, teraz w mieście Dawidowym się rodzi”).

Adresatem jednej ze sticher jest miasto Betlejem. Słyszymy słowa – Wospriimi Wiflejemie Bożiju mitropoliju, swiet bo niezachodimyj w Tiebie roditisia prichodit... („Przyjmij Betlejem Boską metropolitę, bowiem światłość niezachodząca przychodzi, by się narodzić u Ciebie...”). Chrystus w tym hymnie określany jest jako „Boska metropolia” i „niezachodząca światłość”.

Warty zauważenia jest zbiór trzech sticher z nieszporów z 22 grudnia/4 stycznia. Tworzą one niejako poemat zbudowany na dialogu Chrystusa i Bogurodzicy. Zbawiciel maluje obraz witającego go wszechświata – Ziemla wsia, zraszczi Bożije snizchożdienije, wiesielitsia; wołswi dary mnie prinosiat, niebo swysze wieszczajet zwiezdoju, anhieli sławiat, pastyrije swirajuszcze diwiatsia, jasli podjemlut, jakoże prestoł mia ohniezracznyj („Ziemia cała, widząc Boże zstąpienie, weseli się, magowie przynoszą mi dary, niebo na wysokości obwieszcza gwiazdą, aniołowie chwalą, pasterze grając na fujarkach zadziwiają się, żłób przyjmuje mnie niczym tron ognisty”). Bogurodzica odpowiada: ...Synie moj bieznaczalnie, Otca prebieznaczalnaho, nieskazannoje rożdienije, obohatiti bo hradieszi obniszczawszeje czełowieczestwo niszczetoju... („Synu mój niemający początku, Ojca niemającego początku, niewypowiedzialne narodzenie, wzbogacić idziesz objętą ubóstwem ludzkość”). W tekście użyta jest gra słów widoczna dobrze w wersji greckiej lub cerkiewnosłowiańskiej – występują przymiotniki bieznaczalnyj (gr. anachros) i prebieznaczalnyj (gr. proanachros). Pierwszy używany jest w odniesieniu do Syna Bożego. Jak recytujemy w Wyznaniu Wiary, został On zrodzony z Boga Ojca „przed wszystkimi wiekami” (poza czasem). Drugi z przymiotników (używany w odniesieniu do Boga Ojca) wzbogacony jest o przedrostek będący jednocześnie intensyfikującym (wzmacniający wartość znaczeniową) jak i odnoszącym termin do przeszłości. W dalszej części hymnu czytamy o ubóstwie ludzkości. Nie chodzi tu wszak o ubóstwo materialne, ale o ubóstwo duchowe – niemożność zbawienia po upadku pierwszych ludzi w Raju i przed przyjściem na świat Chrystusa. Ostatnią częścią poematu jest odpowiedź Zbawiciela, w której wyjaśnia on cel swojego przyjścia na ziemię: Wozwiesielisia, priidoch bo bolezn’ wsiu otjati Adamowu, juże postrada zlejszim sowietom zmija, drewle wkusiw, i sładosti wnie byw rajskija („Rozwesel się, przyszedłem bowiem zabrać całą boleść/chorobę Adamową, którą ten cierpiał przez złą radę żmii. Zakosztowawszy owocu drzewa, pozbawiony został rajskiej rozkoszy”). Słowa te stanowią nawiązanie do upadku prarodziców. Z powodu skosztowania owocu drzewa poznania dobra i zła za radą szatana, który przybrał postać żmii, Adam i Ewa zostali wygnani z Raju i stali się śmiertelni. Bóg dał jednak nadzieję – powiedział do szatana: „Wprowadzam nieprzyjaźń między ciebie i niewiastę, pomiędzy potomstwo twoje a potomstwo jej: ono ugodzi cię w głowę, a ty ugodzisz je w piętę” (Rdz 3,15). Zapowiadanym „potomstwem niewiasty” jest Jezus Chrystus. Bogurodzica nie znała przecież męża – „Jakże się to stanie, skoro nie znam męża?” (Łk 1,34).

Narodzenie Chrystusa nazywane jest niekiedy „zimową Paschą”. I faktycznie, poza ogromnym znaczeniem teologicznym święta Narodzenia Chrystusa dostrzegamy wiele podobieństw między oboma świętami (jednak nieporównywalnymi ze sobą – Zmartwychwstanie Chrystusa jest „świętem świąt”). Poza czterdziestodniowym postem występuje przedświęcie, którego materiał liturgiczny podobny jest do materiału Wielkiego Tygodnia. Wiele tekstów to utwory z Tygodnia Męki Pańskiej speryfrazowane na potrzeby Bożego Narodzenia.

Jednym z takich utworów jest stichera dziewiątej godziny z Wigilii, będąca peryfrazą jednej z antyfon Wielkiego Piątku Dnies’ wisit na drewie („Dzisiaj wisi na krzyżu”) – Dnies’ rażdajetsja ot Diewy, rukoju wsiu sodierżaj twar, pielenami jakoże ziemien powiwajetsia, iże suszczestwom nieprikosnowienien Boh. W jaslech wozleżit, utwierdiwyj niebiesa słowom w naczalech: ot soscew mlekom pitajetsia, iże w pustyni mannu odożdiwyj ludiem: wołchwy prizywajet Żenich Cerkownyj, dary sich prijemlet Syn Diewy. Pokłaniajemsia Rożdiestwu Twojemu Christie! Pokłaniajemsia Rożdiestwu Twojemu Christie! Pokłaniajemsia Rożdiestwu Twojemu Christie! Pokażi nam i Bożestwiennaja Twoja Bohojawlenija („Dzisiaj rodzi się z Dziewicy, Ten, który w dłoni trzyma całe stworzenie, w pieluszki owinięty jest jak każdy człowiek, Ten, który ze swojej istoty jest niedotykalnym Bogiem. W żłobie spoczywa Ten, który umocnił niebiosa słowem na początku. Z piersi mlekiem karmiony jest Ten, który na pustyni mannę zesłał ludziom. Magów wzywa Oblubieniec Kościoła, ich dary przyjmuje Syn Dziewicy. Kłaniamy się Narodzeniu Twojemu Chryste! Kłaniamy się Narodzeniu Twojemu Chryste! Kłaniamy się Narodzeniu Twojemu Chryste! Pokaż nam i Twoje Boże Objawienie”). W pierwszej części hymnu opisywane są różne okoliczności związane z narodzinami Zbawiciela zestawione z peryfrazami Boga (nawiązującymi także do Starego Testamentu). W dalszej części następuje trzykrotna apostrofa wychwalająca Narodzenie Chrystusa. Utwór kończy prośba, by każdy z nas stał się uczestnikiem Teofanii – Objawienia Bożego.

Teksty liturgiczne są ogromnym bogactwem Kościoła prawosławnego. Stworzone przed wieloma wiekami hymny do dziś urzekają swym pięknem i bogactwem, uczą Pisma Świętego i całej teologii. Ich słowa używane są zaś przede wszystkim do modlitwy. Bogactwo tekstów widać szczególnie przy okazji świąt Narodzenia Chrystusa. Warto pamiętać, że poza kolędami, które są silnie zakorzenione w świadomości prawosławnych w wielu krajach, Kościół prawosławny posiada również całe bogactwo hymnów liturgicznych wychwalających Narodzenie Chrystusa – zarówno trudniejszych w odbiorze, jak i tych bardziej przystępnych. Warto sięgać do prawosławnych ksiąg liturgicznych, zwłaszcza że są one ostatnio coraz bardziej dostępne – za pośrednictwem Internetu.

Zobacz także: Nabożeństwa I dnia przedświęcia - 20 grudnia/2 stycznia Nabożeństwa II dnia przedświęcia - 21 grudnia/3 stycznia Nabożeństwa III dnia przedświęcia - 22 grudnia/4 stycznia Nabożeństwa IV dnia przedświęcia - 23 grudnia/5 stycznia Nabożeństwa wigilii - 24 grudnia/6 stycznia Nabożeństwa wigilii (królewskie godziny kanoniczne) - 24 grudnia/6 stycznia (w języku polskim)

— Paweł Karczewski