W Jarosławiu, mieście wielu religii i nacji, o unii brzeskiej

Jarosław to urokliwe miasto położone na Podkarpaciu, o bogatej i burzliwej historii. Zabytki miasta związane z religią rzymską, prawosławną, greckokatolicką, żydowską szczególną uwagę zwracają na wielonarodowe i wieloreligijne dziedzictwo miasta. Niestety, w tym pięknym grodzie założonym w 1031 roku przez księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, należącym w 1152 r., według kroniki ruskiej do księcia halicko-włodzimierskiego, dziś nie ma czynnej cerkwi prawosławnej. Sytuacja ta zapewne świadczy zarówno o bogatej, ale i trudnej historii Podkarpacia, gdy wpływy kontrreformacji odbiły się nie tylko na protestantach, Żydach, grekokatolikach, ale i na prawosławnych. Niedawno odnowiony i ogrodzony zachowany fragment cerkwi Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny, istniejącej już w 1520 roku, od połowy XVII wieku murowanej, stanowi milczący relikt potwierdzający niełaskawą historię również innych cerkwi tego pięknego miasta po unii brzeskiej. Dziś jedyną czynną świątynią obrządku wschodniego w Jarosławiu jest greckokatolicka cerkiew Przemienienia Pańskiego zbudowana w latach 1717-1749 na miejscu dawnego zamku z fundacji Eliasza Wapińskiego, który przypadł w posagu wraz z całym Jarosławiem Aleksandrowi Ostrogskiemu (1570-1603). W październiku 1596 r. książę wraz z ojcem stał na czele opozycji prawosławnej na synodzie w Brześciu. Do zasług księcia należy też wyswobodzenie Jarosławia z rąk Tatarów. Na prośbę swej żony księżnej Anny z Kostków, książę uwolnił tatarskich jeńców i przyznał im ziemię. Potomność nadała mu przydomek „Wspaniałomyślny książę”.

W tym bogatym w historię mieście i we Lwowie, tuż po święcie Prepodobnoho Awwy Onufrija Wielikoho, który zachował klasztor w Jabłecznej od zgubnej w skutkach unii, w dniach 26-27 czerwca miała miejsce międzynarodowa naukowa konferencja na temat: Zagadnienia religijne i narodowościowe we współczesnych badaniach polskich, słowackich i ukraińskich na terenie Euroregionu Karpackiego. Konferencja została zorganizowana przez Centrum Dialogu Między Religiami i Narodami Państwowej Wyższej Szkoły Techniczno-Ekonomicznej w Jarosławiu i Narodowy Uniwersytet im. Iwana Franki we Lwowie. Niżej streszczenie referatu: Władcy Rzeczypospolitej wobec Kościoła Prawosławnego po Soborze Brzeskim 1596 r., wygłoszonego przez ks. dr. Dariusza Ciołkę podczas konferencji.

Po soborze trydenckim (1545-1563) w odrodzonym i silnym Kościele katolickim wzmaga się działalność misyjna. Realizujący ideę jedności kościelnej na ziemiach ruskich państwa polskiego w myśl potrydenckiej eklezjologii głoszącej, że poza rzymskokatolickim Kościołem nie ma zbawienia, Król Zygmunt III okazuje swą aprobatę dla soboru brzeskiego i nakazuje, aby urzędnicy państwowi, wojewodowie, starostowie, burmistrzowie, radcy poddali się decyzjom soboru. Na metropolitę Hipacego Pocieja oraz wszystkich biskupów i duchownych unickich przechodzą wszystkie prawa starej religii greckiej. Ograniczenie praw zraziło ludność ruską do Kościoła rzymskiego i unickiego. Postulaty w obronie praw Kościoła prawosławnego były zgłaszane od samego początku unii na sejmach. Główny ich cel to skasowanie unii i reaktywowanie prawosławnej hierarchii cerkiewnej. Unia podrywała fundamenty prawosławia, zmieniała życiowy status ruskiego narodu, odbierając mu należne obywatelskie prawa. Dlatego od samego początku swego istnienia spotkała przeciwników. W obronie prawosławia występowała szlachta tego wyznania, głównie z województwa wołyńskiego, kijowskiego i bracławskiego.
Wraz z wstąpieniem na królewski tron Władysława IV sytuacja prawosławnych uległa poprawie. W 1633 r. został wydany dyplom potwierdzający wybór nowych hierarchów prawosławnych. Konstytucja sejmowa z 1635 r. potwierdzała podstawy prawne prawosławnej metropolii kijowskiej i biskupstwa mścisławskiego. Na mocy dokumentów Puncta assecurationis Kościół prawosławny został zrównany w swych prawach z unitami i odzyskał strukturę hierarchiczną.

Wstępujący na tron nowi królowie często jednak zmieniali kolejnymi sejmami wcześniejsze postanowienia zawarte w sejmowych dekretach, choć często rozpoczynali swój urząd od przywrócenia praw prawosławnym. W 1652 r. wraz z wprowadzeniem liberum veto praca polskich sejmów i sejmików uległa paraliżowi, zachwiana została stabilizacja polityczna, postępował upadek moralny i kulturowy. Zawarte ugody: zborowska 1649 r., hadziacka z 1658 r., rozejm andruszowski 1667 r., traktat grzymułtowski 1686 r., którymi Rzeczypospolita gwarantowała swobodę wyznania dla prawosławnych, nie były realizowane. W 1696 r. postanowieniem sejmu warszawskiego ustanowiono w WKL językiem urzędowym język polski. Od 1716 r. w Rzeczypospolitej pozostaje już tylko jedna prawosławna białoruska diecezja w Mohylewie.

Walka z prawosławiem trwająca ponad półtora wieku doprowadziła niemal do jego unicestwienia, o czym świadczą dane statystyczne. W połowie XVIII w. 80% obywateli WKL było już unitami, 15% to rzymscy katolicy, prawosławni stanowili tylko 5% mieszkańców. Wszystko to nie przyniosło jednak korzyści Rzeczypospolitej. Konsekwencją takiej polityki było to, że kraj pogrążył się w kryzysie ekonomicznym i militarnym. Decyzje te powodowały postępujący rozkład państwa.

W latach 60. XVIII w. Rzeczpospolitą ogarnął chaos, król nie posiadał władzy, sejm porządku, wojsko dyscypliny, kasa pieniędzy, naród praw, dwory moralności. Anarchia paraliżowała organizm państwowy, prowokowała interwencję królów Rosji, Prus, Szwecji, Anglii, Holandii i Danii.

Referat w całości można będzie przeczytać w roczniku naukowym Orientalia Cristiana Cracoviensia Uniwersytetu Papieskiego w Krakowie.

— ks. dr Dariusz Ciołka