Kościół prawosławny w II Rzeczypospolitej

W dniach 2-3 czerwca br. w Białymstoku odbyła się kolejna doroczna konferencja naukowa zorganizowana przez Katedrę Teologii Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku. O ile konferencje ubiegłoroczne koncentrowały się wokół różnych aspektów teologicznych, o tyle tegoroczne spotkanie dotyczyło zagadnień o charakterze historycznym związanych z Kościołem prawosławnym w okresie międzywojennym.

Konferencji przewodniczył metropolita Sawa – kierownik Katedry, a swą obecnością zaszczycili ją również m.in. biskup białostocki i gdański Jakub oraz biskup bielski Grzegorz. Przybyli również przedstawiciele miejscowych władz, Kościoła rzymskokatolickiego, środowiska akademickiego i duchowni. Łącznie w dwudniowym spotkaniu wzięło udział ponad 80 osób.

Konferencja rozpoczęła się molebnem w Centrum Kultury Prawosławnej, gdzie odbywały się odczyty i wystąpienia. Następnie uroczystego otwarcia spotkania dokonał metropolita Sawa, który w swym krótkim wystąpieniu wprowadził zebranych w temat konferencji. Podczas dwóch dni swoje wystąpienia zaprezentowało ośmiu prelegentów: ks. prof. dr hab. Marian Bendza (Droga do autokefalii), prof. dr hab. Antoni Mironowicz (Rewindykacje wobec Kościoła prawosławnego), dr Paweł Borecki (Stan prawny Kościoła prawosławnego w okresie międzywojennym), ks. dr Jerzy Tofiluk (Szkolnictwo prawosławne w okresie międzywojennym), ks. dr Henryk Paprocki (Działalność misyjna i charytatywna Kościoła prawosławnego), ks. dr Doroteusz Sawicki (Hierarchia prawosławna w okresie międzywojennym), dr Jarosław Matwiejuk (Konstytucyjne uwarunkowania pozycji prawnej PAKP w II RP) oraz dr Urszula Pawluczuk (Życie monastyczne w okresie międzywojennym). Drugi dzień konferencji poprzedziła miła uroczystość złożenie życzeń i wręczenia przez metropolitę Sawę wiązanki kwiatów ks. dr. Henrykowi Paprockiemu, obchodzącemu w czerwcu tego roku 25 rocznicę święceń kapłańskich.

Wszystkie wystąpienia spotkały się z życzliwym przyjęciem słuchaczy i wywołały bardzo ożywioną i interesującą dyskusję, która dotyczyła głównie spraw tragicznych w przedwojennym życiu Kościoła prawosławnego w Polsce. Duże zainteresowanie wzbudziła m.in. multimedialna prezentacja ks. dr. Doroteusza Sawickiego. Padło szereg konkretnych pytań dotyczących poszczególnych prezentowanych referatów, w których znalazło się m.in. szereg informacji i tez, które dotychczas nie były szerzej prezentowane, a niekiedy bazowały na ostatnio dokonanych odkryciach w archiwach. Nie unikano też drażliwych tematów. Uczestnicy spotkania dzielili się również swymi wspomnieniami (z autopsji i relacji innych osób) z okresu międzywojennego. Wielokrotnie podkreślano jak trudnym i tragicznym dla Kościoła prawosławnego były czasy II Rzeczypospolitej, w której formalnie istniało równouprawnienie wyznań, a w rzeczywistości występował podział na „równych i równiejszych”. Niejednokrotnie czyniono też pewne analogie w odniesieniu do przedwojennych i współczesnych uwarunkowań działalności Kościoła prawosławnego w naszym kraju.

Na zakończenie spotkania, inicjator organizowanych od 1999 r. konferencji – metropolita Sawa podsumował jej przebieg. Zwierzchnik Kościoła prawosławnego w Polsce wyraził swoje zadowolenie z wyjątkowego zaangażowania uczestników spotkania w jej przebieg oraz wynikającej z tego momentami bardzo burzliwej dyskusji. „Dobrze, że Bóg natchnął ten temat – powiedział – tak ważny i aktualny, chociaż też bardzo tragiczny dla Kościoła prawosławnego w naszym kraju”. Władyka zapowiedział też, że przyszłoroczna konferencja będzie swego rodzaju kontynuacją tegorocznej, bowiem skoncentruje się na historii Prawosławia w Polsce po II wojnie światowej.

Konferencję zakończył uroczysty obiad, w którym wzięli udział uczestniczący w spotkaniu referenci i słuchacze.

Materiały zaprezentowane podczas konferencji zostaną opublikowane (w poszerzonych wersjach, w porównaniu do tych wygłoszonych) w nowym numerze rocznika Katedry „Elpis”.

— Jarosław Charkiewicz