Obrządek postrzyżyn w Kościele prawosławnym oraz w Kościele rzymskokatolickim

9 października 2005 roku w Centrum Kultury Prawosławnej w Białymstoku odbyły się wykłady zorganizowane przez Fundację OIKONOMOS w ramach obchodów 500 - lecia nadania tomosu monasterowi Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w Supraślu. Spotkanie poprowadził ks. Włodzimierz Misijuk, zaś w roli prelegentów wystąpili: ks. dr Wojciech Łazewski, Rektor AWSD w Białymstoku oraz ks. dr archimandryta Jerzy (Pańkowski).

Uczestnicy spotkania mieli możliwość zapoznania się z podobieństwami i różnicami jakie istnieją między obrządkami postrzyżyn obu kościołów, a także zadania pytań referentom.

Pierwszy z referatem na temat: „Obrządek postrzyżyn monastycznych w Kościele rzymskokatolickim” wystąpił ks. Wojciech Łazewski. Swoje wystąpienie rozpoczął od wyjaśnienia znaczenia ścinania włosów przez duchownych na łamach historii. Następnie ksiądz rektor zapoznał słuchaczy z historią obrządku postrzyżyn. Mówił, iż praktyka strzyżenia włosów do skóry głowy w Kościele rzymskokatolickim wykształciła się na przełomie V i VI wieku i oznaczała pokutę oraz wyparcie się świata i poświęcenie Bogu, symbolicznie zaś obrazowała wyobrażenie korony cierniowej Jezusa Chrystusa. Tonsura (łac.: strzyżenie), bo tak był nazywany ten obrządek, polegała na usunięciu włosów z głowy kandydata podczas udzielania święceń niższych (akolity, egzorcysty, lektora i ostiariusza) i oznaczała przynależność do duchowieństwa. W ostatnich latach owej praktyki zwykło się wycinać zaledwie niewielki krąg na szczycie głowy. Tonsury udzielał przede wszystkim biskup, ale mogli także dokonywać tego opaci czy też inni przełożeni klasztoru.

Ks. Wojciech zaznaczył, iż w Kościele rzymskokatolickim postanowieniem Soboru Watykańskiego II z 1972 roku obrządek postrzyżyn został zniesiony. W miejsce dotychczasowych czterech święceń mniejszych wprowadzono posługi liturgiczne takie jak: lektorat i akolitat. Od 1972 roku do stanu duchownego wchodzi się wraz z przyjęciem święceń diakonatu, a nie jak to było do tej pory od przyjęcia tonsury. Obecnie rolę postrzyżyn pełnią rolę trzy śluby: posłuszeństwa, ubóstwa oraz czystości. W niektórych zakonach, przeważnie kontemplacyjnych, tradycja obcięcia włosów została jednak zachowana do dziś.

Następnie referent przedstawił pokrótce przebieg obrządku tonsury. Owa ceremonia odbywała się w języku łacińskim, gdyż był to wówczas liturgiczny język w Kościele rzymskokatolickim. Postrzyżyn można było dokonywać podczas mszy świętej lub poza nią. Kandydat w prawej dłoni trzymał świecę, zaś na jego lewym ramieniu leżała komża. Na początku był on wzywany z imienia i nazwiska po czym następowała modlitwa, śpiew psalmu 16, po czym następował obrzęd obcięcia włosów. Potem znów czytano modlitwy (m.in. psalm 24), dalej zaś odbywało się nałożenie białej komży. Ceremonia kończyła się modlitwami, w których proszono Boga, by ci którzy zostali przyjęci do stanu duchownego żyli uczciwie i starali się podobać Bogu.

Ks. archimandryta Jerzy (Pańkowski) natomiast zapoznał audytorium z obrządkiem postrzyżyn monastycznych w Kościele prawosławnym. Swoje wystąpienie rozpoczął od przedstawienia znaczenia monastycyzmu. Zaproponował spojrzenie na prawosławnego mnicha poprzez pryzmat obrządku jego postrzyżyn, gdyż ich treść ilustruje całą istotę życia monastycznego. Przypomniał, iż wstąpić do klasztoru i zostać mnichem może każdy człowiek, który nie jest związany obietnicą małżeńską i nie ma zobowiązań rodzicielskich wobec swoich nieletnich dzieci. Nawet najgorsze życie do momentu wstąpienia do klasztoru nie może stanowić przeszkody do zostania mnichem. W swym referacie skupił on uwagę przede wszystkim na przebiegu postrzyżyn również dlatego, iż w Kościele prawosławnym nie było widocznego rozwoju i zmian tego rytuału. Od momentu wykształtowania się ceremonii oraz obrządku postrzyżyn mniszych, pozostają one bez większych zmian po dzień dzisiejszy. Nadmienił także, iż postrzyżyn może dokonać biskup lub z błogosławieństwa biskupa - przełożony monasteru.

Następnie ks. Jerzy omówił trzy formy postrzyżyn mniszych jakie występują w Kościele prawosławnym, czyli: riasoforu, małej schimy oraz wielkiej schimy. Postrzyżyny mnisze poprzedza tzw. okres nowicjatu, którego zadaniem jest sprawdzenie kandydata do stanu mniszego. Wystąpienie w tym momencie z monasteru nie jest naruszeniem natury kanonicznej, gdyż nowicjusz nie jest jeszcze mnichem. Pierwsza forma postrzyżyn składa się z dwóch modlitw: symbolicznego obcięcia włosów znakiem krzyża oraz założenia odpowiednich szat, czyli riasy i kamiławki. Nie są to jednak jeszcze wszystkie mnisze szaty. Na tym etapie nowicjusz nie składa także żadnych obietnic. Osoba taka nazywa się riasofornym mnichem lub riasofornym nowicjuszem. Podczas ceremonii riasoforu możliwa jest zmiana imienia, co zależne jest od przyjętej lokalnej tradycji danego Kościoła. Postrzyżyny riasoforu nie są wymogiem koniecznym, bowiem niektórzy mnisi złożyli śluby zakonne od razu w obrządku małej lub wielkiej schimy.

Kolejną formą postrzyżyn mniszych, jaką omówił ks. Jerzy, są postrzyżyny w małą schimę, które wiążą się z wieczystymi ślubami mniszymi. Ich ceremonia powinna odbywać się w czasie Boskiej Liturgii po małym wejściu, ale w praktyce mają one miejsce podczas nabożeństwa wieczornego lub całonocnego czuwania. Archimandryta dokładnie omówił kolejno przebieg tego obrządku. Przed samą ceremonią przystępujący do postrzyżyn czeka przed świątynią w długiej białej, lnianej koszuli, bez butów, co oznacza porzucenie wszystkiego co wiąże się ze światem doczesnym. Na spotkanie wychodzą mu mnisi, którzy złożyli śluby zakonne według małej schimy, po czym prowadzą go przez Królewskie Wrota przykrywając go swoimi mantiami (szata mnisza). Śpiewany jest wówczas troparion „Ojcowskie objęcia” pochodzący z nabożeństwa o Synu Marnotrawnym, co jest wyrazem skruchy pretendenta. Mnich symbolizuje bowiem syna marnotrawnego, który powraca do swego ojca. Przełożony monasteru zadaję mnichowi szereg pytań, które mają zweryfikować jego rzeczywistą prawdziwość powołania mniszego. Odpowiedzi natomiast stanowią obietnice mnicha. Wielokrotnie pada pytanie o to, czy na pewno nikt nie zmusił kandydata żeby został mnichem. Następnie następuje obrzęd rzucania przez osobę udzielającą postrzyżyn nożyc na ziemię, i podejmowanie ich przez przystępującego do postrzyżyn. Symbolizuje to posłuszeństwo mnicha do końca życia oraz potwierdza, iż pozostanie mnichem jest własną wolą kandydata. Punktem kulminacyjnym postrzyżyn jest obcięcie na znak krzyża czterech pasm włosów mnicha nazywając go po raz pierwszy nowym imieniem, jeżeli zostało mu ono nadane. Archimandryta przedstawił lokalne tradycje nadawania nowego imienia mnichowi jakie istnieją w Kościele prawosławnym. Następnie mnich przywdziewa mnisze szaty. Referent nadmienił, iż postrzyżyny mnisze nazywane są często ponownym, albo drugim chrztem, o czym świadczy podobieństwo ich poszczególnych elementów. Na zakończenie postrzyżyn ihumen wręcza mnichowi krzyż i zapaloną wygiętą świecę, która symbolizuje przejście do nowej formy życia. Mnich otrzymuje następnie pozdrowienia i życzenia od braci, przy czym tradycyjnie każdy z braci zadaje mu pytanie o nowe imię. Potem mnich powinien zostać w cerkwi na kilka dni i nocy poświęcając się modlitwie, rozmyślaniu o dziełach Bożych oraz literaturze duchowej, po czym wraca do swej celi i przystępuje do spełnienia codziennych obowiązków mnicha.

Na zakończenie ks Jerzy omówił ostatnią formę postrzyżyn w Kościele prawosławnym jaką jest obrządek wielkiej schimy. Jest on bardzo podobny do rytuału małej schimy. Różni zaś się tym, iż w jego przededniu szaty mnicha należy zanieść do prezbiterium i złożyć u podnóża ołtarza. W nabożeństwie jutrzni natomiast czyta się specjalny kanon związany tematycznie z obrządkiem wielkiej schimy. Treść pouczenia oraz trzech modlitw jest zaś bardziej obszerny niż przy małej schimie. Następuje także dodanie dwóch nowych szat. Według surowych zasad mnich wielkiej schimy nie może zostać biskupem. Archimandryta wyjaśnił także różnice w ascezie mnicha małej i wielkiej schimy.

Omawiając temat o. Jerzy przytoczył także wiele przykładów i ciekawostek z życia Cerkwi w Polsce, Grecji i Rosji, zaprezentował opinie świętych ojców, a także szczegółowo wyjaśnił poszczególne elementy postrzyżyn mniszych. W jego referacie znalazła się także analiza szat mniszych, znaczenie symboliczne całego obrządku postrzyżyn jak też słowa i znaczenie modlitw, które mają wówczas miejsce.

Fot. Jarosław Charkiewicz

— Barbara Sołowiej