Spotkanie Bractwa Trzech Świętych Hierarchów

5 marca w Centrum Kultury Prawosławnej w Białymstoku odbyło się zorganizowane przez Bractwo Cerkiewne Trzech Świętych Hierarchów spotkanie z ojcem Dionizym Rusnakiem, jednym z kapelanów Monasteru na św. Górze Grabarce. Tematem spotkania były: " Ikonografia i nabożeństwa Wielkiego Postu".

Prelegent rozpoczął od informacji, iż formuła nabożeństw Wielkiego Postu kształtowała się od początku istnienia chrześcijaństwa aż do XV wieku. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa okres wielkopostny służył przede wszystkim przygotowaniu katechumenów do przyjęcia chrztu, co następowało w okresie paschalnym.

Wielki Post to droga chrześcijanina do Paschy, to czas przygotowania się do Święta świąt, to wiosna duchowa. O celu tej drogi pięknie w swej książce "Wielki Post" mówi ojciec Aleksander Schmemann: "... cel Postu polega nie na tym, by nagiąć nas do przestrzegania pewnej liczby formalnych zobowiązań, lecz na tym, by zmiękczyć nasze serce i otworzyć je na realność ducha, w pełni odczuć skryte dotąd pragnienie obcowania z Bogiem. Wędrówka, droga, pielgrzymka! Wszelako wstępując na tę drogę i stykając się ze "świetlistym smutkiem" Postu widzimy już - daleko w przodzie - jej koniec. Koniec tej drogi i cel to pascha, to wejście w chwałę Królestwa. Wielki Post to szkoła pokuty/skruchy/pokajania, szkoła do której co roku winien udać się każdy chrześcijanin, w niej pogłębić swoją wiarę, dokonać przeglądu swego życia i, na ile to możliwe, zmienić je. To doroczna pielgrzymka do samych źródeł prawosławnej wiary - odkrycie na nowo prawosławnej drogi życia."

Prelegent pierwszą część wykładu rozpoczął od prezentacji ikon związanych z tematyką Wielkiego Postu. Podkreślił jednocześnie, iż ikonografia nie jest sztuką, nie jest wyrazem subiektywnych odczuć ikonopisarza. Ikona wyraża prawosławną teologię, wprowadza wiernych w duchowy nastrój, a przede wszystkim jest wizją duchową Cerkwi.

Pierwszą ikoną zaprezentowaną podczas prelekcji była rosyjska ikona z 1917 roku " Wielki Post". W centralnej części tej ikony przedstawiona jest Matka Boża wraz z Jezusem Chrystusem, w przedstawieniu znanym jako „Oranta” (pol. Znak, cs. Znamienije) (będąca symbolem Cerkwi). Wokół widzimy starotestamentowych świętych, św. Jana Chrzciciela oraz świętych nowotestamentowych - mnichów-przełożonych wspólnot monastycznych, świętych hierarchów okresu soborów powszechnych, męczenników, sprawiedliwych ... Ikona ta przedstawia zgromadzenie Cerkwi i jest wizją tych, którzy są wierni Chrystusowi i Cerkwi. Warto wspomnieć, iż autorzy tej ikony ponieśli męczeńską śmierć w okresie rewolucji bolszewickiej, lecz sama ikona przetrwała do dnia dzisiejszego.

O. Dionizy przedstawił następnie ikonę związaną z tematyką Wielkiego Postu, pochodzącą ze św. Góry Atos zwaną cs. "Czterdziesiątnica" autorstwa św. Teofana Greka, która symbolicznie ukazuje okres Wielkiego Postu.

Z kolei na przykładzie innej ikony obejmującej tematykę Wielkiego Postu - XV-wiecznej ikony z Nowogrodu - o. Rusnak omówił szereg pojęć i obrazów ze sfery teologii i ikony, np.:
- cs. prestoł (tron Boży) - miejsce na którym zasiada Jezus Chrystus Syn Boży,
- Krew Jezusa Chrystusa - Eucharystia – wyrażająca tezę, iż to Krwawa Ofiara Chrystusa ma moc zbawczą i to w jej świetle zostaną po zakończeniu doczesnego życia człowieka osadzone jego uczynki,
- Raj – miejsce błogosławionej wspólnoty z Bogiem, do której to łączności z Bogiem winniśmy dążyć całe swe ziemskie życie, aby po ziemskiej śmierci doświadczyć Bożego daru wiecznej szczęśliwości, w przeciwieństwie do naszej doczesności, pełnej niepokoju, rozczarowań, nieustannych zmian i chaosu; wygnanie z Edenu pierwszych ludzi Adama i Ewy było skutkiem utraty przez nich wiary i szczerej ufności wobec Boga, utraciwszy wiarę stracili także wspólnotę z Bogiem,
- Cerkiew ziemska i niebiańska jest jedna (jak wyznajemy to w Symbolu Wiary, cs. Wieruju) i łączy ludzi żyjących jeszcze tu, na ziemi, oraz tych przebywających w wieczności z Bogiem,
- piekło - może być stan duszy jeszcze za ziemskiego życia (oby nigdy nie stał się naszym udziałem), możemy się w nim znaleźć skutkiem swego niedbałego i grzesznego życia (skutkiem zwodniczego działania diabła, człowiek nie zawsze niestety potrafi obiektywnie zdiagnozować swój upadły stan, w którym tkwi).

W dalszej części prelegent omówił historię ustanowienia święta Niedzieli Prawosławia cs. Torżestwa Prawosławija, którą pierwszy raz obchodzono 11 marca 843 roku w katedralnej cerkwi Hagia Sophia w Konstantynopolu po pokonaniu przez Cerkiew herezji ikonoklazmu – obrazoburstwa, wyjaśniając jak wielkie zagrożenie duchowo-dogmatyczne niosła ta herezja dla prawidłowości wiary chrześcijańskiej. Przedstawiona została również postać pierwszej męczennicy ikonoklazmu św. Teodozji, która poniosła śmierć z rąk cesarskich żołnierzy, broniąc przez zbezczeszczeniem ikony Chrystusa wiszącej nad wrotami jednej z konstantynopolitańskich bram.

Tę część swego wystąpienia ojciec Dionizy zakończył omawiając Niedzielę Św. Krzyża – cs. Krestopokłonną na podstawie ikon Ukrzyżowania Chrystusa (cs. Raspiatija Hospoda naszeho Iisusa Christa) oraz fresku o tej samej tematyce z XI wieku z Kapadocji z tzw. "ciemnej cerkwi". Prelegent podkreślił to co jest charakterystyczne dla Prawosławia i co odróżnia od przedstawiania Ukrzyżowania w innych wyznaniach. W Prawosławiu Chrystus stoi (na dolnej poprzeczce), a nie wisi na krzyżu, co podkreśla dobrowolne wejście na krzyż. Nie jest to realistyczne przedstawienie męki. Na Krzyżu wypełniło się nasze zbawienie, na Krzyżu rozpoczęło się Zmartwychwstanie.

W drugiej części wykładu prelegent skierował uwagę słuchaczy na wagę wielkopostnych nabożeństw akcentując potrzebę jak najczęstszego przez nas uczestniczenia w nich. Podkreślił i omówił znaczenie Wielkiego Kanonu św. Andrzeja z Krety, modlitwy wielkopostnej św. Efrema Syryjczyka, a przede wszystkim wielkopostnej Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów – cs. Litugii Preżdieoswiaszczennych Darow. W tym miejscu znów warto przytoczyć cytat z książki o. A. Schmemanna "Wielki Post": „... za absolutnie nieodzowne wypada znalezienie przez każdego z wiernych czasu na wzięcie udziału przynajmniej raz w Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów wraz ze wszystkimi tego implikacjami - całkowitym postem i przeobrażeniem całego jednego dnia w dzień oczekiwania na sąd i radość. Odpaść muszą wszelkie próby usprawiedliwienia przez odwoływanie się do warunków egzystencji, niedostatku czasu i temu podobnych, jeśli bowiem decydować się będziemy na robienie tylko tego, co pasuje do nowoczesnych warunków życia, samo pojęcie postnego wysiłku stanie się bezsensowne. Nie tylko w XX wieku [tj. w czasach współczesnych ww. autorowi], lecz już od czasów Adama i Ewy "ten świat" zawsze był przeszkodą w spełnianiu nakazów Bożych". Jeśli więc nie uczestniczymy w nabożeństwach wielkopostnych w dni powszednie - to ryzykujemy tym, iż możemy nawet nie odczuć ducha pokajania właściwego temu okresowi, nie poczuć nastroju wielkopostnego... Niedzielna Liturgia w okresie Wielkiego Postu, w przeciwieństwie do Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów, zewnętrznie nie różni się od liturgii sprawowanych poza okresem wielkopostnym.

Wielki Post przypomina nam o tym co ważne i wieczne - o wierze, skrusze i pokajaniu, które prowadzą do zbawienia w Chrystusie. Jeśli w okresie wielkopostnym będziemy starali się jak najczęściej, w miarę naszych możliwości, uczestniczyć w nabożeństwach to odczujemy, iż nie ma w tym świecie nic piękniejszego i natchnionego, aniżeli to czym obdarza nas Matka-Cerkiew w czasie tej "wielkopostnej wiosny”!

Sławomir Nazaruk