Święto Chrztu Pańskiego w Białymstoku

Dziś, 19 stycznia (st. st.), Cerkiew obchodzi święto Objawienia Pańskiego (gr. Teofanii), zwane także świętem Chrztu Pańskiego. Świątecznym uroczystościom w katedrze św. Mikołaja w Białymstoku (wielkiej wieczerni, Boskiej Liturgii i całonocnemu czuwaniu w przeddzień święta oraz Boskiej Liturgii w dniu święta) przewodniczył arcybiskup białostocki i gdański Jakub.

Zarówno w wigilię, jak i w dniu święta, na zakończenie św. Liturgii celebrowany był obrzęd wielkiego poświęcenia wody na zewnątrz świątyni.

Święto Teofanii opowiada historię Chrystusa, który w wieku 30 lat dał się ochrzcić Janowi w wodach Jordanu. Dzień nazywa się też Objawieniem Świętej Trójcy (Bohojawlenije), dlatego, że po raz pierwszy objawiły się tu trzy Osoby Trójcy – Syn (człowiek), Ojciec (głos z góry) i Duch Święty (gołębica). Chrystus nie potrzebował chrztu, dał jedynie wzór, iż każdy powinien go otrzymać. Myśl ta często pojawia się w tekstach liturgicznych czytanych i śpiewanych w dniu Objawienia Pańskiego.
Tak jak i Bożego Narodzenia, historia świętowania Objawienia Pańskiego bierze swój początek z czasów apostolskich. Poza nakazem apostołów, aby czcić święto jako dzień świadectwa Syna Bożego (Niech będzie dla was wielki i ważny - dzień, w którym Pan okazał nam swoje Bóstwo), o Objawieniu czytamy w dziełach m.in. św. Klemensa Aleksandryjskiego, św. męcz. Hipolita Rzymskiego i św. Grzegorza Neocezaryjskiego (III w.). Święci Ojcowie IV wieku – m.in. Grzegorz Teolog, Grzegorz z Nyssy, Ambroży z Mediolanu, Jan Złotousty, Augustyn – pozostawili nam głębokie pouczenia na święto Teofanii.

Święci: Anatol, abp Konstantynopola (V w.), Andrzej i Sofroniusz Jerozolimscy (VII w.), Kosma Majumski i Jan Damasceński (VIII w.) ułożyli kanony, a German, patriarcha Konstantynopola, Józef Studyta, Teofan i Bizancjusz (IX w.) pozostawili wiele hymnów, do dziś śpiewanych w dniu Chrztu Pańskiego.
Dawniej, Cerkiew 6/19 stycznia – oprócz Chrztu - świętowała m.in. pokłon magów, jako ukazanie się Chrystusa światu, dzięki gwieździe betlejemskiej (stąd w zachodnim Kościele święto to nazywane jest dniem trzech króli); objawienie Boskiej siły Jezusa Chrystusa w Kanie Galilejskiej (pierwszy cud) i cudowne nakarmienie 5 tysięcy ludzi.

Po zakończeniu święta Bożego Narodzenia rozpoczyna się ciąg dni przedświątecznych Objawienia. Podobnie jak przed tym pierwszym, śpiewane są kanony i tropariony przypominające te z Wielkiego Tygodnia.
Nabożeństwa wigilii i samego święta (łącznie z królewskimi godzinami kanonicznymi, wieczernią i powieczerzem) przebiegają niemal identycznie jak służby Narodzenia Chrystusa. Praktycznie jedyną różnicą (poza tekstami liturgicznymi i ich teologiczną treścią) jest to, że podczas wieczerni czyta się nie 8, a 13 starotestamentowych fragmentów.

W dzień święta Chrztu Pańskiego i jego przeddzień celebrowany jest obrzęd Wielkiego Poświęcenia wody (gr. hagiasma). W wigilię oświęcenia dokonuje się po modlitwie zaamwonnej (jeżeli Liturgia była połączona z wieczernią). Jeśli zaś wieczernię celebruje się oddzielnie, ryt oświęcenia wody odbywa się w trakcie jej trwania. W dniu święta hagiasma odprawiana jest przed zakończeniem Liturgii.

Poświęcenie wody w wigilię odbywa się w pamięć Chrztu Pana, które oświęciło wszystko, co znajduje się w wodzie oraz na pamiątkę chrztu katechumenów, które odbywało się dawniej w ten dzień. Poświęcenie w dzień święta wzięło swój początek z Cerkwi jerozolimskiej, gdzie w IV-V w. istniał zwyczaj wychodzenia ze świątyni nad rzekę Jordan (oświęcano jordańską wodę). Do dnia dzisiejszego istnieje tradycja święcenia wody 6/19 stycznia w rzekach, jeziorach, źródłach czy studniach (w przeddzień praktykuje się święcenie wody w cerkwi).

Część modlitw obrzędu wielkiego poświęcenia wody napisali św. ap. ew. Mateusz, św. Proklos, abp Konstantynopola. Scalenie wszystkich elementów i autorstwo ostatecznego rytu obrzędu poświęcenia wody przypisuje się św. Sofroniuszowi, patriarsze Jerozolimskiemu. Na początku wodooswiaszczenije celebrowane było o północy w dniu święta. II połowa V wieku przyniosła zmianę - patriarcha antiocheński Piotr Fulon postanowił odprawiać obrzęd w przeddzień święta – nawieczerije. W rosyjskiej Cerkwi w 1667 r. postanowiono aby poświęcenie wody odbywało się dwukrotnie – w święto i jego wigilię. Niekiedy podczas obrzędu wypuszczana jest biała gołębica (np. na nabożeństwach w białostockiej katedrze), co symbolizuje obecność Ducha św.

Kolejny dzień po święcie Objawienia Pańskiego jest poświęcony osobie św. Jana Chrzciciela (jako uczestnika tego wydarzenia), a zakończenie okresu poświątecznego ma miejsce po 8 dniach (14/27 stycznia). Historia świętowania Chrztu sięga również czasów starożytnych, kiedy to obchodzono Objawienie razem z Narodzeniem.

W materiale liturgicznym czytamy m.in. „To nie On potrzebował tych strumieni na oczyszczenie, ale dla nas przygotował odrodzenie.”, „Dzisiaj Stwórca niebios i ziemi przychodzi w ciele nad Jordan. Bezgrzeszny prosi o chrzest, aby oczyścić świat z fałszu wroga, i chrzczony jest przez sługę Władca wszystkich, i przez wodę daruje oczyszczenie rodzajowi ludzkiemu.”.

— Paweł Karczewski