Arcyburiew

Cerkiew prawosławna, między Niedzielą o Celniku i Faryzeuszu a Niedzielą o Synu Marnotrawnym, zaleca wiernym spożywanie produktów mięsnych. Dlaczego?

Na temat tytułowej nazwy można przeczytać w Triodionie Postnym [1]: „Należy wiedzieć, że w tym tygodniu inaczej myślący przestrzegają postu zwanego arcyburiew. My zaś, mnisi, każdego dnia [to jest także w środę i w piątek] spożywamy ser i jajka, świeccy zaś spożywają mięso, niszcząc tym samym nakaz tej herezji” [2]. Przywołana zasada typikonu cerkiewnego [3] nasuwa pytanie: czym był arcyburiew?

Ustanowienie postu

Słowo „arcyburiew” (gr. Ἀρτζιβουρίον; orm. Առաչավորք), czyli araczawok, oznacza „pierwszy post”. Arcyburiew jest związany z Apostolskim Kościołem Ormiańskim, który przestrzega postu na dziesięć tygodni przed Paschą. Araczawok to tydzień między Niedzielą o Celniku i Faryzeuszu a Niedzielą o Synu Marnotrawnym.

Moment wprowadzenia arcyburiewu jest związany ze św. biskupem Grzegorzem - Oświecicielem Armenii (ur. 239 lub 257 r.; zm. 326 lub 331 r.). Grzegorz przyjął sakrę biskupią w Cezarei Kapadockiej, która należała jurysdykcyjnie do Cerkwi konstantynopolitańskiej.

Na początku IV stulecia hierarcha zintensyfikował chrystianizację w państwie armeńskim. Św. Grzegorz Oświeciciel wprowadził tydzień rygorystycznego postu dla katechumenów – osób przygotowujących się do chrztu. W Niedzielę o Synu Marnotrawnym armeński misjonarz zaczynał chrzest Ormian.

W ten sposób araczawok wszedł na trwałe do tradycji Cerkwi ormiańskiej. Specyficzny i mający charakter lokalny post wprowadził kanoniczny hierarcha, którego pamięć Cerkiew prawosławna czci 30 września/13 października.

Spory doktrynalne i polityczne

W wyniku podboju przez armię bizantyjską i perską Armenia straciła niepodległość na przełomie IV i V wieku. Mimo niesprzyjającej sytuacji politycznej Kościół ormiański musiał skonfrontować się z istniejącymi w tym czasie w chrześcijaństwie sporami doktrynalnymi.

W 435 r. Cerkiew armeńska przyjęła dogmat o Bogurodzicy oraz postanowienia soboru w Efezie z 431 r. Warto podkreślić, że Cerkiew ormiańska była bardzo negatywnie nastawiona do nestorianizmu odrzucającego naukę o Bogurodzicy.

Sobór w Chalcedonie z 451 r. zatwierdził doktrynę o dwóch naturach Chrystusa – boskiej i ludzkiej. Ostatecznie na synodach Cerkwi ormiańskiej w Waharszapacie (491 r.) i w Dwinie (506 r.) odrzucono postanowienia soboru w Chalcedonie. Stało się tak, ponieważ decyzje soborowe przetłumaczono z rażącymi błędami. Utrata państwowości i wynikające z niej trudności polityczne Ormian nie sprzyjały rozwiązaniu zawiłości językowych.

W ten sposób Cerkiew ormiańska stała się Kościołem monofizyckim, czyli uznającym jedną naturę Chrystusa. Postawa hierarchii ormiańskiej z przełomu V i VI w. nie wiązała się ze sporami dogmatycznymi, a wynikała ze złożonej sytuacji politycznej i braku poprawnego tłumaczenia pism soborowych na język armeński.

Eskalacja sporu

Do radykalizacji sporu doszło w Ziemi Świętej. Na jej obszarze zawsze mieszkało wielu Ormian. Część z nich było mnichami w klasztorach, w tym w monasterach o dużym znaczeniu dla świata chrześcijańskiego (np. Ławra pw. św. Eutymiusza Wielkiego i Ławra pw. św. Sawy Uświęconego). Monastery palestyńskie miały świątynie, w których nabożeństwa celebrowano po ormiańsku.

Mnisi ormiańscy za element własnej tożsamości religijnej, obok języka ormiańskiego, uznawali przestrzeganie arcyburiewu. To ostatecznie doprowadziło do ostrego sporu między Grekami, a Ormianami. Ci ostatni zachowywali własne, odrębne tradycje liturgiczne. Budziło to skrajne emocje pozostałych braci z ośrodków monastycznych Ziemi Świętej.

Częste konflikty wewnątrz monasterów podsycano wzajemnymi oskarżeniami o przyjęcie bądź odrzucenie herezji monofizyckiej. Taki konflikt wpływał na dezorganizację życia mniszego.

Cerkiew konstantynopolitańska, zdominowana przez Greków i Bizantyjczyków, zdecydowała się na bardzo radykalne rozwiązanie konfliktów i kłótni. Świadczy o tym cytowany na początku tekstu Triodion Postny. Zasadę potępiającą arcyburiew i herezję monofizycką wprowadzono do typikonów jerozolimskich, a następnie do typikonów klasztorów położonych w Bizancjum i na Świętej Górze Athos.

Rozprzestrzenienie się praktyki

Nie ma żadnego usankcjonowania przez sobory czy synody ogólnocerkiewne zapisu potępiającego arcyburiew przez monastery jerozolimskie. Ustanowienie arcyburiewu w typikonach jerozolimskich potwierdzają pisma patriarchy Konstantynopola Mikołaja III Grammatyka i mnicha Nikona z syryjskiego monasteru Czarna Góra datowane na XI i XII wiek.

Św. Klemens Ochrydzki (ur. 840 r.; zm. 916 r.) przetłumaczył Triodion Postny i Triodion Paschalny na język cerkiewnosłowiański. Dzięki pierwszym hierarchom, duchownym i mnichom pochodzącym z Bizancjum, triodiony oraz różne odmiany typikonów jerozolimskich trafiły do dawnej metropolii kijowskiej. Księgi tłumaczone na język cerkiewnosłowiański adaptowały na własne potrzeby kolejne ośrodki życia monastycznego i parafie metropolii kijowskiej.

W efekcie niezrozumiały zapis o arcyburiewie i jego radykalne potępienie w postaci bezpościa w tygodniu po Niedzieli o Celniku i Faryzeuszu są praktykowane w Cerkwi prawosławnej do dnia dzisiejszego.

Z biegiem czasu powody faktycznego wprowadzenia arcyburiewu zostały zapomniane, a wokół tygodnia po Niedzieli o Celniku i Faryzeuszu narosło wiele mitów i interpretacji niezgodnych z rzeczywistością historyczną.

dr Stefan Dmitruk

fotografia: ikona św. Grzegorza - Oświeciciela Armenii

Przypisy:
[1] Triodion Postny, czyli księga liturgiczna okresu Wielkiego Postu i Wielkiego Tygodnia; Triodion Paschalny – księga zawierająca teksty liturgiczne od Paschy do Niedzieli Wszystkich Świętych.
[2] Cytat z typikonu za: Paprocki H. (ks.), Niedziele Przedpościa. Niedziele przygotowawcze (dostęp: 2.02.2026).
[3] Typikon (synonim: ustaw) – zasady życia monastycznego w danej wspólnocie klasztornej lub reguła sprawowania nabożeństwa wzorowana na praktyce monasteru lub katedry.

Na podstawie:
Charkiewicz J., św. Grzegorz, Oświeciciel Armenii, w: https://cerkiew.pl/swieci/grzegorz-o-wieciciel-armenii-ok-335-1733 (dostęp: 2.02.2026)
Ławreszuk M. (ks.), Modlitwa wspólnoty. Historyczny rozwój prawosławnej tradycji liturgicznej, Białystok 2014.
Próchniak D., Od ortodoksji do kościoła narodowego. Armenia w epoce wczesnochrześcijańskiej (301-726), "Vox Patrum", t. 40 - 41, Lublin 2001.
Słownik terminologii prawosławnej, red. K. Czarnecka, W. Przyczyna, M. Ławreszuk, Białystok 2022.
Wipszycka E., Kościół w świecie późnego antyku, Warszawa 2022.
Митрополит Саратовский и Вольский Лонгин (Корчагин), Вопрос священнику, w:. https://saratov-eparhia.ru/ (dostęp: 2.02.2026)
Сплошная седмица в Неделю о мытаре и фарисее: краткая история установления, w: https://el-eparhy.ru/ (dostęp: 2.02.2026).

O autorze:
Stefan Dmitruk – niezależny naukowiec i edukator. Obronił doktorat na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Autor 60. artykułów naukowych opublikowanych w periodykach i zbiorach wydanych w Polsce, Ukrainie i Rosji. Bada kwestie związane z historią Cerkwi prawosławnej na ziemiach polskich, sprawy narodowościowe, społeczność rosyjską Królestwa Polskiego i zachodnich guberni Rosji na przełomie XIX i XX w. oraz problem uchodźstwa ludności cywilnej w głąb Rosji podczas I wojny światowej. W latach 2005-2015 redaktor prawosławnego serwisu internetowego cerkiew.pl. Opublikował liczne teksty publicystyczne na łamach polskiej prasy prawosławnej.

— dr Stefan Dmitruk