Jezus Chrystus

Wcielenie to akt Bożej miłości do człowieka (gr. philanthropia), Jego współczującego miłosierdzia wobec ludzi. Rozważając o Wcieleniu z tego punktu widzenia, kilku wschodnich autorów posunęło się do stwierdzenia, iż nawet gdyby do upadku człowieka nigdy nie doszło, Bóg w Swej miłości do człowieczeństwa mimo wszystko stałby się człowiekiem. Wcielenie powinno być postrzegane jako część wiecznego zamysłu Boga, a nie tylko Jego odpowiedź na ten upadek. Tak właśnie uważał Maksym Wyznawca i Izaak Syryjczyk; taki pogląd podtrzymywali również niektórzy zachodni pisarze, jak na przykład Duns Szkot (1265-1308).
Jednak przez to, że rodzaj ludzki upadł, Wcielenie jest nie tylko aktem miłości, ale też aktem zbawienia. Jednocząc w Swej własnej Osobie człowieka i Boga, Jezus Chrystus ponownie otworzył nam, ludziom drogę do zjednoczenia z Bogiem. Na przykładzie Swej własnej Osoby, Chrystus pokazał, czym jest prawdziwe „podobieństwo Boże”, a poprzez Swą zbawczą i zwycięską ofiarę sprawił, iż to podobieństwo ponownie znalazło się w naszym zasięgu. Chrystus, drugi Adam, zstąpił na ziemię i odwrócił następstwa nieposłuszeństwa pierwszego Adama.
Podstawowe elementy prawosławnego nauczania o Chrystusie były już wstępnie omówione w Rozdziale 2 – prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek, jedna Osoba o dwóch naturach, istniejących w niej bez pomieszania i nierozdzielnie, obdarzona dwiema wolami i dwiema energiami.
Prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek – jak ujął to biskup Teofan Zatwornik: „Za zasłoną ciała Chrystusa, chrześcijanie dostrzegają Trójjedynego Boga”. Słowa te stawiają nas w obliczu najbardziej zapewne uderzającej, znamiennej cechy prawosławnego podejścia do Wcielonego Chrystusa, jaką jest przytłaczające poczucie Jego Boskiej chwały. W życiu Chrystusa są dwa momenty, w których ta Boska chwała została w szczególny sposób objawiona – to Przemienienie na górze Tabor, gdy niestworzone światło Jego Boskości zajaśniało w widzialny sposób poprzez szaty Jego ciała; oraz Zmartwychwstanie, kiedy to grób otworzył się pod naporem Boskiego życia i Chrystus tryumfalnie powstał z martwych. W prawosławnym nabożeństwie i duchowości na obydwa te wydarzenia kładziony jest szczególny nacisk. Święto Przemienienia Pańskiego w bizantyńskim kalendarzu uznawane jest za jedno z dwunastu wielkich świąt i w kościelnym roku liturgicznym przypisywane mu jest znacznie większe znaczenie niż na Zachodzie. O centralnym miejscu, jakie niestworzona światłość Taboru zajmuje w prawosławnym nauczaniu o mistycznej modlitwie mówiliśmy już wcześniej. Co zaś do Zmartwychwstania, jego duch wypełnia całe życie Kościoła prawosławnego:

Poprzez wszystkie zmienne koleje historii Kościół grecki był w stanie zachować coś z ducha pierwszych wieków chrześcijaństwa. Jego liturgia wciąż jest oprawą tego żywiołu czystej radości w Zmartwychwstaniu Pana, który napotykamy w tak wielu wczesnochrześcijańskich pismach.
Temat Zmartwychwstania Chrystusa we wschodnim chrześcijaństwie wiąże ze sobą wszystkie pojęcia i prawdy teologiczne, i jednoczy je w harmonijną całość.

Niemniej jednak błędem byłoby myśleć o prawosławiu jako kulcie jedynie Boskiej chwały Chrystusa, Jego Przemienienia i Zmartwychwstania, i niczego ponadto. Bez względu na to, jak wielką cześć oddają Boskiej chwale naszego Pana, prawosławni nie pomijają bynajmniej Jego człowieczeństwa. Weźmy na przykład miłość, jaką prawosławni okazują Ziemi Świętej – nic nie jest w stanie przewyższyć żywej czci, jaką gorliwi wierni prawosławni otaczają wszystkie te miejsca, gdzie Wcielony Chrystus żył jako człowiek, gdzie jako człowiek posilał się, nauczał, cierpiał i umarł. Poczucie radości Zmartwychwstania wcale nie prowadzi prawosławnych do pomniejszania znaczenia Krzyża. Wyobrażenia Ukrzyżowania w prawosławnych cerkwiach nie są wcale mniej widoczne od tych w nieprawosławnych kościołach, a cześć oddawana Krzyżowi jest o wiele bardziej rozwinięta w bizantyńskim raczej, niż w łacińskim nabożeństwie.
Trzeba zatem uznać za błędne i odrzucić powszechne twierdzenie jakoby Wschód koncentrował się na Chrystusie Zmartwychwstałym, a Zachód na Chrystusie Ukrzyżowanym. Chcąc wskazać na jakieś rozróżnienie, dokładniejsze byłoby stwierdzenie, iż Wschód i Zachód myślą o Ukrzyżowaniu na nieco odmienne sposoby. Prawosławne podejście do Krzyża najlepiej widoczne jest w hymnach śpiewanych w Wielki Piątek:

Ten, który światłością odziewa się jak szatą,
Nagi stał na sądzie.
Na Jego policzek spadło uderzenie
Z rąk, które On sam uformował.
Samowolny tłum do Krzyża przybił
Pana chwały.

W Wielki Piątek Kościół prawosławny oddaje się rozważaniom nie tylko o samym ludzkim bólu i cierpieniach Chrystusa, ale raczej o przeciwieństwie pomiędzy Jego zewnętrznym upokorzeniem a wewnętrzną chwałą. Prawosławni dostrzegają nie tylko cierpiące człowieczeństwo Chrystusa, ale również cierpiącego Boga:

Na drzewie zawisł dzisiaj
Ten, który ziemię pośród wód umieścił.
Cierniowa korona zwieńczyła
Głowę Króla aniołów.
Purpurowa szata pośmiewiska okrywa
Tego, który niebo w chmury ubiera.

Za zasłoną zakrwawionego i poranionego ciała Chrystusa, prawosławni ciągle dostrzegają Trójjedynego Boga. Nawet Golgota jest Teofanią – nawet w Wielki Piątek w Kościele brzmi nuta radości Zmartwychwstania:

Czcimy cierpienia Twe, O Chryste:
Ukaż nam również Swe chwalebne Zmartwychwstanie!

Wielbię Twe cierpienia,
Sławię pogrzeb Twój i Zmartwychwstanie,
Wołając: Chwała Tobie Panie!

Ukrzyżowanie nie jest odseparowane od Zmartwychwstania, bowiem stanowią one jedno zwarte działanie. Męka Pańska postrzegana jest zawsze w świetle pustego grobu, a Krzyż jest znakiem zwycięstwa. Gdy prawosławni myślą o Chrystusie Ukrzyżowanym, nie rozważają jedynie o Jego cierpieniu i opustoszeniu – postrzegają Go jako Chrystusa Zwycięzcę, Chrystusa Króla, tryumfalnie władającego z wysokości Drzewa Krzyża:

Pan zstąpił do świata i zamieszkał pośród ludzi, aby zniszczeć panowanie diabła i wybawić ludzi. Gdy zaćmiło się słońce, ziemia zadrżała, groby otwarły się i ciała świętych z nich powstały, zwyciężył na Drzewie [Krzyża] sprzeciwiające się Mu moce. Śmiercią unicestwił śmierć i zniweczył władcę śmierci, to jest ciebie – diabła.

Chrystus jest naszym zwycięskim Królem nie pomimo Ukrzyżowania, ale przez nie właśnie: „Nazywam Go królem, bowiem widzę Go Ukrzyżowanym”.
W takim właśnie duchu śmierć Chrystusa na Krzyżu postrzegają prawosławni. Pomiędzy tego rodzaju pojmowaniem Ukrzyżowania, a tym, które panowało na średniowiecznym i postśredniowiecznym Zachodzie jest oczywiście wiele punktów zbieżności, niemniej jednak w zachodnim sposobie podejścia pojawiają się również pewne elementy, które wywołują u prawosławnych zaniepokojenie i zakłopotanie. Wydaje im się, iż Zachód ma tendencję do postrzegania Ukrzyżowania w oderwaniu, oddzielając je nazbyt zdecydowanie od Zmartwychwstania. W praktyce powoduje to, że wizja Chrystusa jako cierpiącego Boga, ustępuje obrazowi cierpiącego człowieczeństwa Chrystusa. Medytując o Krzyżu, zachodni chrześcijanin nazbyt często zamiast do uwielbienia zwycięskiego i tryumfującego Króla, zachęcany jest do odczuwania emocjonalnego współczucia wobec Męża Boleści. Prawosławni czują się w pełni jak u siebie w domu słuchając słów wspaniałej Panga lingua, autorstwa Wenancjusza Fortunatusa (530-609), który wysławia Krzyż jako znak zwycięstwa:

Chwalcie, usta, pełen chwały
Uwieńczony laurem bój,
Niechaj o tryumfie Krzyża,
Wzniosłej pieśni płynie zdrój:
Jak zwyciężył Zbawca, co się,
Za świat ofiarował swój.

Podobnie swojsko czują się w przypadku innego poematu Fortunatusa, Vexilla regis:

Więc się spełniło, o czym już
W pieśni swej Dawid wieścić mógł,
Narodom ogłaszając wszem:
Z krzyża królować będzie Bóg.

W mniejszym stopniu odpowiadają prawosławnym inne utwory późnego średniowiecza, w rodzaju Stabat Mater:

Jakże smuci się, boleje
Czuła Matka, kiedy widzi
Swego Syna tyle mąk!

Widzi swije słodkie Dziecię
Opuszczone w chwili śmierci,
Kiedy Ducha Ojcu dał

Co znamienne, we wszystkich sześćdziesięciu wersetach Stabat Mater ani razu nie pojawia się nawet wzmianka o Zmartwychwstaniu.
Gdzie prawosławie widzie głównie Chrystusa Zwycięzcę, tam średniowieczny i postśredniowieczny Zachód dostrzega przede wszystkim Chrystusa Ofiarę. Podczas gdy prawosławie pojmuje Ukrzyżowanie głównie jako dzieło tryumfalnego zwycięstwa nad mocami zła, Zachód – w szczególności od czasów Anzelma z Canterbury (?1039-1109) – ma tendencję myśleć o Krzyżu raczej w kategoriach jurydycznych i pokutnych, jako akcie zadośćuczynienia lub zastępstwa, który miałby przejednać gniew Ojca.
Przeciwieństw tych nie można jednak podkreślać nazbyt mocno. W odniesieniu do Ukrzyżowania wschodni pisarze, podobnie jak zachodni, również stosowali terminologię jurydyczną i karną; zachodni pisarze, podobnie jak wschodni, również nigdy nie przestali myśleć o Wielkim Piątku jako czasie zwycięstwa. Od lat trzydziestych XX w. zarówno w teologii, jak i w duchowości, i sztuce Zachodu postępuje odrodzenie patrystycznego pojęcia Christus Victor, a prawosławni rzecz jasna bardzo się z tego cieszą.

[Niniejszy tekst (prezentowany tutaj bez przypisów) pochodzi książki biskupa Kallistosa Ware „Kościół prawosławny”, wydanej przez Bractwo Młodzieży Prawosławnej w Polsce, w grudniu 2002. Wszystkich zainteresowanych historią, nauczaniem i nabożeństwem Kościoła prawosławnego zachęcamy do lektury tej książki (dostępnej w sklepiku www.cerkiew.pl).]

— bp Kallistos (Ware), tłum. o. Włodzimierz Misijuk