fragment książki
KSIĘGI LITURGICZNE
Księgi liturgiczne zawierają hymny, modlitwy, wersety z Pisma Świętego oraz porządek prawosławnych nabożeństw. Autorami ich są liczni natchnieni i uzdolnieni pisarze Cerkwi różnych epok. O ile w pierwszych wiekach istnienia chrześcijaństwa nie było jednego, wspólnego dla wszystkich Cerkwi rytuału, to z biegiem czasu wypracowany został jeden porządek. Księgi liturgiczne są niezbędne do odprawiania nabożeństw. Są to: Ewangelia, Apostoł oraz Psałterz. Do ksiąg liturgicznych zaliczają się:
a) Psałterz Pełny (Psałtir Sledowannaja)
Jest to księga, która oprócz psalmów, zawiera wyjątki z innych ksiąg, tropariony, kondakiony, kanony, akatysty oraz modlitwy przed przyjęciem Komunii Świętej. Księga zawiera niektóre postanowienia Apostołów oraz Soborów dotyczące odprawiania nabożeństw, wykaz świętych oraz dane o świętowaniu Wielkanocy.
b) Typikon
Księga ta jest niezwykle ważna i cenna. Zawiera ona pełny opis rytuału nabożeństw na wszystkie dni w roku, wskazówki jak korzystać z różnych ksiąg, jak zachowywać się podczas nabożeństw. Typikon jest dziełem kilku autorów: św. Sawy Uświęconego (VI w)., św. Sofroniusza, św. Jana Damasceńskiego oraz innych. Niektóre Cerkwie prawosławne wprowadziły do Typikonu hymny ku czci nowych świętych. Mimo to Typikon jest wspólny dla całego Prawosławia.
c) Służebnik
Jest to księga przeznaczona dla prezbiterów i diakonów. Zawiera porządek nabożeństw niezbędnych przy odprawianiu oraz krótkie uwagi dla chóru lub psalmisty. Służebnik zawiera również prokimny oraz odpusty (rozesłania), czyli końcowe części nabożeństw. Obszerny służebnik podaje także kilka podstawowych wskazówek dla kapłana o św. Eucharystii oraz inne pouczenia.
d) Służebnik biskupi (czinownik)
Zawiera on prócz tekstu trzech Liturgii modlitwy odmawiane wyłącznie przez biskupa. Należą do nich modlitwy podczas święceń kapłańskich, nadawaniu wyższych godności np.: protodiakona, protojereja oraz teksty z poświęcenia antyminsów oraz inne.
e) Czasosłow
Jest to księga niezbędna dla psalmisty oraz dla chóru przy odprawianiu codziennych nabożeństw. Zawiera ona m.in. modlitwy poranne, rytuał nabożeństw cyklu dobowego, ważniejsze pieśni Wielkiego Tygodnia (Strastnaja siedmica), święta Wielkanocy i Tygodnia Paschalnego (Swietłaja siedmica), tropariony niedzielne 8-miu tonów (głosów), 12-tu wielkich świąt (dwunadiesiatyje prazdniki), tropariony innych świąt oraz ku czci wielkich świętych. Ponadto w czasosłowie zamieszczone są: molebien do najświętszej Bogurodzicy, modlitwy poranne, dzienne oraz wieczorne. czasosłow ułożony został przez kilku autorów m.in. św. Sawę Uświęconego i uzupełniony w ciągu wieków przez innych autorów.
f) Oktoich
Nazwa księgi pochodzi od 8-miu tonów zwanych w języku cerk. słow. hłasami. Księga zawiera materiał liturgiczny przeznaczony dla nabożeństw w ciągu tygodnia, rozdzielony na 8 tonów powtarzających się co 8 tygodni. Oktoich ułożony został przez św. Jana Damasceńskiego w VIII wieku, św. Józefa Hymnografa i Teofana w IX wieku. Nabożeństwa według Oktoicha odprawiane są poczynając od drugiej niedzieli po święcie Zesłania Ducha Świętego na Apostołów, a kończąc w niedzielę o Faryzeuszu i Celniku.
g) Minieja
Składa się z 12-tu tomów i obejmuje ogólnie dni wg tzw. cyklu nieruchomego. Oznacza to, że na każdy dzień jest nabożeństwo ku czci któregoś ze świętych lub święta. Minieja dzieli się na 4 rodzaje ksiąg:
KSIĘGI UŻYWANE PRZY POSŁUGACH RELIGIJNYCH
Oprócz wyżej wymienionych ksiąg w użyciu są te, które nieodzowne są przy różnych posługach religijnych. Posługi zaś to modlitwy i obrzędy odprawiane w zależności od potrzeby wiernych.
a) Trebnik
Nazwa pochodzi od słowa treba, co w języku cerkiewno-słowiańskim oznacza posługę religijną. Księga składa się z dwu części. Pierwsza, zawiera: modlitwy czytane po urodzeniu dziecka, w ósmym dniu przy nadawaniu imienia, rytuał św. sakramentów, chrztu, miropomazanija, spowiedzi, ślubu, namaszczenia olejami świętymi, ponadto obrzęd pogrzebu osób świeckich i duchownych oraz poświęcenia wody, domu, świątyni i wielu innych posług. Druga część Trebnika, niekiedy połączona z pierwszą w jednej księdze, zawiera rytuał biskupiego poświęcenia świątyni oraz świętych przedmiotów: szat, ikon, dzwonów, ikonostasu. Niekiedy dodane są modlitwy, które pominięte zostały w pierwszej części, a są bardzo potrzebne.
b) Księga molebnów (Kniga molebnych pienij)
Jest to księga zawierająca teksty molebnów, czyli krótkich nabożeństw błagalnych odprawianych z okazji różnych okoliczności życiowych np. na Nowy Rok, przed rozpoczęciem roku szkolnego, przed podróżą, w czasie choroby, powodzi oraz na inne potrzeby wiernych.
c) Akafistnik
Jest księgą zawierającą zbiór akatystów akafistów, czyli nabożeństw pochwalnych ku czci Jezusa Chrystusa, św. Krzyża, Matki Bożej w Jej cudotwórczych obrazach oraz różnych świętych.
d) Modlitewnik (Molitwosłow)
Jest to zbiór modlitw porannych, dziennych, wieczornych, niekiedy z tekstem św. Liturgii, troparionami i modlitwami. Księga ta jest przydatna główne przy modlitwie indywidualnej, poza cerkwią.
e) Modlitewnik kapłański (Ijerejskij molitwosłow)
Jest to obszerny modlitewnik dla kapłanów. Zawiera teksty nabożeństw, akafisty, kanony oraz modlitwy odczytywane przez kapłanów w każdy dzień i przed Komunią Świętą.
Ponadto księga zawiera ektenie i modlitwy przy posługach religijnych, kalendarze oraz wiadomości o świętowaniu Wielkanocy.
f) Pomiannik
To nieduża książeczka zawierająca tekst nabożeństwa za żywych - molebień oraz za zmarłych - panichida. Wierni wpisują do pomianników imiona swych bliskich - żywych oraz oddzielnie zmarłych i podają książeczki kapłanom z prośbą o modlitwy za nich.
Niniejszy tekst jest fragmentem książki „Nauka o nabożeństwach prawosławnych” ks. Konstantego Bondaruka. Została ona wydana przez diecezję białostocko-gdańską w 1987 r.
Serwis www.Cerkiew.pl uzyskał zgodę autora na wykorzystanie treści tej książki za co serdecznie dziękujemy
foto.: Magdalena Awksietijuk, www.orthphpoto.net
opr. Marcin Weremiuk, Ewa Siegień, Piotr Makal
— o. Konstanty Bondaruk
Zostań przyjacielem cerkiew.pl
Stałe wsparcie daje nam stabilność i możliwość realizacji nowych inicjatyw.
