Prawosławie i współczesność

Żyjemy w czasach, kiedy ludzie różnych europejskich państw jednoczą się. Proces ten dotyczy również nas – prawosławnych. Dlatego też koniecznym jest abyśmy byli świadomi naszego miejsca w strukturach europejskich. Stąd też temat niniejszego wystąpienia: ,,Prawosławie i współczesność”.

Należy dobitnie powiedzieć, że prawosławie jest chrześcijaństwem w jego najczystszej postaci. Zachowuje ono i rozwija chrześcijaństwo apostolskie, niczego sztucznie nie dodając ani nie ujmując. Z historii Kościoła, jak też z historii ludzkości wiemy, że prawda zawsze napotykała problemy. Podobnie też prawosławie, zachowujące prawdę, zawsze napotykało różnego rodzaju trudności. Już w starożytności triumf chrześcijaństwa nad pogaństwem prawie zbiegł się w czasie z początkiem upadku Cesarstwa Rzymskiego. Na Zachodzie barbarzyństwo pokonało starożytną kulturę, zniszczono wiele świątyń a Zachód odłączył się od Wschodu.

Poczynając od VII aż do XV wieku, pod naporem wyznawców islamu i krzyżowców, powoli upadało Bizancjum, z nim greckie i bałkańskie świątynie. Z niewoli tureckiej uwolniły się one dopiero w XIX wieku. Cerkiew Rosyjska przechodziła przez okres niewoli tatarskiej. Prawosławie w Rzeczypospolitej walczyło z rzymskim katolicyzmem i unią. XX wiek niemal wszystkim prawosławnym przyniósł ucisk ze strony komunistów.

Czego zatem prawosławie potrzebuje obecnie? Zwróćmy uwagę na najważniejsze elementy:

1.Wolność

Co należy rozumieć pod tym pojęciem? Brak wolności to podporządkowanie Cerkwi różnorodnym trendom nacjonalistycznym, politycznym, gospodarczym bądź psychologicznym. Cerkiew służy narodom. Może ona pobudzać i błogosławić każdą, pożyteczną aktywność, w tym również o charakterze politycznym. Zwodniczym jest mówienie, że Cerkiew istnieje wyłącznie w tym celu, a poza zakresem tych zadań nie jest potrzebna.

Cerkiew Chrystusowa jest Królestwem Bożym, początkiem wszechogarniającego życia, które nie powinno znać żadnych ziemskich ograniczeń. W przeciwnym razie zniekształcamy życie cerkiewne, przystosowując Cerkiew do naszych ziemskich zadań, zamiast wznosić same ziemskie życie do ideału życia chrześcijańskiego. Cerkiew będąc wolną od świata służy mu, zaś podporządkowując się temu, co ziemskie, w istocie staje się niepotrzebna. Nie jesteśmy poganami, abyśmy mieli zadowalać się samą tylko religijną formą, ubierając ją w codzienność naszego życia.

2. Przywrócenie w szerokich kręgach wiernych prawdziwego chrześcijańskiego życia

Nie należy myśleć, że samo nazywanie się prawosławnym chrześcijaninem oznacza jedynie bycie człowiekiem porządnym, który chodzi do cerkwi. Prawosławny chrześcijanin jest człowiekiem zwróconym ku Bogu za pośrednictwem Chrystusa; człowiekiem żyjącym pełnią prawdy Chrystusowej; żyjącym w wewnętrznej i zewnętrznej jedności ze wszystkimi chrześcijanami. To człowiek pokory i miłości, dążący do istotnego zmieniania swojego osobistego i powszechnego życia, a w związku z tym gotowy w imieniu tego celu na każdy trud i czyn. To człowiek wierny Chrystusowi w życiu cerkiewnym i świeckim.

3. Potrzeba jedności

Obecnie świat prawosławny jest podzielony przez obojętność ambicjonalną i narodową, a niekiedy wrogość. Brakuje nieustannej jedności pomiędzy Cerkwiami prawosławnymi, brakuje pierwiastka soborowego. Wynikiem tego są rozłamy. Najbardziej niebezpiecznym z tych zjawisk jest obojętność. Przyczyną tego stanu jest wypaczenie świadomości cerkiewnej. A tymczasem idea Cerkwi jest jasna – w każdym państwie powinna być jedna Cerkiew, jeden zwierzchnik koordynujący kwestie narodowościowe i językowe dotyczące zwyczajów i właściwej danemu narodowi kultury i tradycji. Jedynie w ten sposób można zabezpieczyć porządek w życiu cerkiewnym.

4. Niedostatek kultury cerkiewnej

Wszystkie problemy i prześladowania, których doświadczyło prawosławie w swojej historii, nie sprzyjały intensywnemu i normalnemu rozwojowi kultury cerkiewnej. Obecnie wszędzie należy zaczynać budowę kultury cerkiewnej od początku. Jest to sprawa trudna, bowiem wielu, nawet spośród nas, nie widzi takiej potrzeby. Cerkiew nie może być silną jeśli większość laików i wiernych nie wie niczego lub prawie niczego na temat wiary, poza tym, do czego są przyzwyczajeni. Wielu nie rozumie nabożeństw i sensu świętych sakramentów; zaś organizacje cerkiewne nie posiadają wielu członków, itd.

5. Prawosławiu niezbędna jest misyjność

Rozwój społeczeństwa prawosławnego nie jest możliwy bez zorganizowanego wysiłku misyjnego. Duchowieństwo bywa pasywne, zaś aktywny kapłan w pojedynkę niewiele jest w stanie zrobić. Zatem konieczna jest zarówno misja wewnętrzna, jak i zewnętrzna. Niezbędni są wykształceni misjonarze, gdyż zainteresowanie prawosławiem jest duże, a współczesny świat jak nigdy wcześniej potrzebuje słyszeć głos Cerkwi.

Prawosławie powinno umacniać prawdę o człowieku, o jego stosunku do Boga i społeczeństwa. Prawosławie zawsze wyznawało istnienie prawdy i piękna, które są jednakowe dla całej ludzkości. Posiada to ogromne znaczenie również w naszych czasach, gdy króluje całkowita negacja tych wartości, bądź też uznawane są one za względne i zależne od upodobań i samowoli. Właśnie od tego bierze swój początek kryzys ludzkości i pojedynczych osób.

Człowiek jest istotą wolną i rozumną, posiadającą element duchowy. Dlatego to duch powinien być we wszystkim pierwiastkiem panującym i najcenniejszym. Właśnie ta prosta dla chrześcijaństwa prawda jest niezbędna współczesnemu światu. To co materialne wypełnia dusze, umysły, naukę, a technika, produkcja i bogactwo stały się bogiem. Kapitalizm i komunizm wymagał i wymaga dominacji ekonomii nad wszystkimi i wszystkim. Teraz wiemy, do czego to prowadzi. Współczesna ludzkość coraz bardziej pogrąża się w psychozie korzyści, przepychu i bogactwa. Człowiek jest chory na chciwość zysku. Dlatego też współczesny człowiek wymaga wybawienia od zepsucia, perwersji i brudu. Jego życie może być piękne i święte, leczy wyłącznie w zdrowym połączeniu z duchem.

Życie duchowe człowieka zwrócone jest ku Bogu, bowiem jego dusza jest ze swojej natury chrześcijanką. Bóg jest Wszechdoskonałym Duchem, Prawzorem naszego cielesnego ducha. Jest absolutnym dobrem, prawdą, pięknem i miłością. Tylko to, co absolutne, może był początkiem, miarą i celem wszystkiego. Bez Boga wszystko jest pozbawione rozumu, pozbawione celu, zagadkowe i względne. Jeśli nie ma Boga, ludzie wymyślają swoje własne prawdy, piękno, ideały. Bez Boga nie ma absolutnego Początku, który mógłby połączyć ludzi, a jest przeciwnie – rozkład i nieunikniona wrogość.

Za kolejną ważną prawdę należy uznać jedność ludzi między sobą. Wszyscy ludzie są powiązani, nawet mimo swojej woli, wspólną naturą, pochodzeniem, kulturą, językiem, państwem. Łączność duchowa między ludźmi jest głębsza niż oni sami myślą. Jedną z ważnych idei chrześcijaństwa jest to, że żadne różnice między ludźmi nie powinny ich dzielić. Tylko w Bogu wszyscy łączymy się. W nim łączą się najwyższe dążenia ludzi. On jest najdoskonalszym Ideałem, Źródłem i Celem życia wszystkich i wszystkiego.

Żyć w łączności z Chrystusem, Świętym Duchem i Bogiem Ojcem oznacza być w Cerkwi. To w Niej zjednoczeni są wszyscy ci, którzy połączeni są z Chrystusem i to Cerkiew jest drogą do Królestwa Chrystusowego. Osiągnięciu tego celu służy hierarchia, Pismo Święte, Tradycja, nauka cerkiewna, teologia, nabożeństwo, sakramenty itp. Najważniejszym zadaniem chrześcijan jest przyprowadzenie wszystkich do Cerkwi, w Której otwiera się dla każdego możliwość doskonałego życia osobistego, obcowania z Bogiem i pełnego, ponownego połączenia się z braćmi w Chrystusie.

Z Cerkwi powinno wychodzić w świat wszelkie dobro. Na drodze dobra świat zbliża się do Cerkwi, a w Niej do Królestwa Bożego. Oznacza to, że poza Cerkwią nie ma zbawienia. W Niej jest źródło i najwyższe urzeczywistnienie dobra. Poza Cerkwią dobro łatwo rozpuszcza się w źle.

Uświadomienie sobie prawdziwego chrześcijaństwa i jego życiodajnej siły jest najważniejszym zadaniem współczesnego prawosławnego chrześcijanina. Z tego wypływa konieczność konsekwentnej i wszechstronnej realizacji chrześcijaństwa w społeczności cerkiewnej i w miarę możliwości w całym świecie. Życie cerkiewne powinno być określane ideałem Chrystusa i Nowym Testamentem w całkowitym jego wymiarze, bowiem osobno wzięte ascetyczne, liturgiczne, kulturalne, bytowe/życiowe ideały chrześcijaństwa są niewystarczające dla Cerkwi jako całości. Tak też i cały otaczający nas współczesny świat nie może żyć tylko samą wolnością lub tylko wyłącznie kulturalnym czy też materialnym bogactwem.

O ile sama natura człowieka jest duchowa, związana z Bogiem i w sposób naturalny skierowana ku jedności wszystkich ludzi, to naruszanie tych podstaw ludzkiego bytu, chociażby w imię osobistego dobra, zawsze prowadzi do zguby.

Tekst jest wykładem przedstawionym na inauguracyjnym spotkaniu Wszechnicy Kultury Prawosławnej dnia 25 X 2004 r.

— metr. Sawa